—d1873

2071134-42530
دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان
پایان نامه
برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق خصوصی
موضوع :
سن بلوغ دختران در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی
استاد راهنما :
جناب آقای دکتراحمد رضا بهنیافر
استاد مشاور :
جناب آقای دکتر علیرضا حسنی
دانشجو :
صدیقه امیر حسینی
زمستان 91

تقدیر و تشکر
بر خود لازم می دانم که از استادان گرانقدر جناب آقای دکتر احمد رضابهنیافر که راهنمایی اینجانب را در پایان نامه حاضر پذیرفتند و همچنین جناب آقای دکتر علیرضا حسنی به عنوان استاد مشاور که با ارشادات خویش مرا مورد لطف خود قرار دادند ، کمال تقدیر و تشکر را داشته باشم و با سپاس فروان از تمامی اساتید محترمی که در این امر مرا یاری نمودند.
تقدیم به
پدر فداکار و مادر مهربانم که آرامش و آسایش را در محیط زندگی برایم فراهم نموده اند .
و با تشکر و سپاس
از همسر ارجمندم که در تمام مراحل زندگی و در راه کسب علم و دانش مشوّق و پشتیبانم بوده است .
چکیده
این پژوهش در سه فصل تدوین شده است در فصل اول بلوغ دختران و علائم و انواع آن و در فصل دوم سن بلوغ و بررسی مشکلات نوجوانان در این دوران و در فصل سوم سن بلوغ دختران در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته شده است.
بلوغ مرحله ای از زندگی است که توام با تحولات جسمی و روحی بارزی می باشد که نوجوان هنگام گذر از دوران کودکی به بزرگسالی آن را تجربه می کند . دوران بلوغ ، دوران حکومت سرنوشت انسان است و این که کودک چگونه از آن دوره بگذرد به تمامی به نوع برخورد او با مراحل بلوغ بستگی ندارد بلکه نوع روابط والدین با او و تاثیری که بر ساختار زندگی او می گذراند دارای اهمیت زیاد است . کلید والدین برای تربیت موثر فرزندان در این دوره برابری و احترام متقابل است . اگر چه دوره بلوغ ، مرز مشخصی از نظر سنی ندارد اما معمولا سن بلوغ دختران از 10 تا 12 سالگی شروع و تا آخرین سالهای دهه دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می شود ، ادامه می یابد .
اینکه خداوند متعال نیز برای زمان بلوغ ، سن تعیین نفرمود . بلکه آن را به آزمایش و قدرت طفل بر زناشویی و نکاح موکول کرده است به این دلیل است که شرایط جغرافیایی جهان در نظر گرفته شده است .
واژگان کلیدی : بلوغ ، سّن بلوغ ، دختر ، والدین ، حقوق ایران .
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
الف: بیان مسئله 1
ب : سوال های تحقیق 3
فصل اول : مفاهیم و تعریف
مبحث اول : مفاهیم و تعریف6
گفتار اول : بلوغ 6
الف : مفهوم لغوی بلوغ7
ب: مفهوم پزشکی بلوغ 7
ج : مفهوم حقوقی و فقهی بلوغ9
د : مفهوم نوجوانی 10
گفتار دوم : انواع بلوغ 10
الف : بلوغ جسمی10
بلوغ زود رس11
بلوغ دیر رس13
آثار و اختلال های این دو بلوغ13
ب : بلوغ جنسی 15
خصایص اولیه جنسی15
خصایص ثانویه جسمی15
الف : خصایص دختران15
ب: خصایص پسران 16
ج: بلوغ روانی16
تفاوت فرد بالغ و نابالغ در بلوغ روانی16
امنیت16
اعتماد به نفس17
اصول اجتماعی17
استقلال17
احترام به دیگران18
وابستگی18
قضاوت منطقی18
تجربه و تغییر18
ترس18
ناامیدی18
تفکر19
همانند سازی19
تصویر ذهنی19
درک متقابل19
گوش کردن19
تصمیم گیری20
مسئولیت20
نظم 20
انتقاد پذیری20
مهارت های اجتماعی 20
د : بلوغ اقتصادی و اجتماعی20
بلوغ اقتصادی20
بلوغ اجتماعی21
هـ : بلوغ شرعی22
نظر علمای شیعه و سنی درباره سن بلوغ شرعی24
مبحث دوم : علائم بلوغ24
گفتار اول : علائم بلوغ در دوران نوجوانی24
الف : علائم بلوغ جسمی24
ب: علائم بلوغ جنسی25
گفتار دوم : روانشناسی بلوغ26
الف: علائم بلوغ روحی در دوران نوجوانی26
مشکلات عاطفی و روانی27
عقب نشینی28
همانند سازی28
برون افکنی28
جبران28
توجیه برای کارهای ناپسند28
تمایلات سرکوفته29
نمونه ای از مشکلات عاطفی و روانی29
ب: نقش والدین در دوران بلوغ30
روابط بین فرزندان و والدین31
روش های والدین به هنگام بلوغ دختران32
تجربیات گذشته والدین32
والدین و نوع شادی33
والدین و اوقات فراغت33
تقویت حس قداست34
قاعدگی دختران34
دانش هیجانی34
عقل و خرد34
بیان مطالب34
کنترل نوجوان35
ج: شخصیت و جنبه های مختلف آن در دوره بلوغ 35
پیدایش و تحول شخصیت35
حس استقلال و تشخیص طلبی36
2-1- کشش تقلید36
2-2- کشش مخالفت36
د: شیوه های تربیتی غیر موثر در برخورد با نوجوانان 36
هـ : کلید تربیت موثر: برابری و احترام متقابل39
فصل دوم : سن بلوغ دختران و معیارهای آن
مبحث اول : سن بلوغ42
گفتار اول : سن بلوغ دختران43
الف : شروع بلوغ در دختران45
ب: معیار و علل بلوغ46
گفتار دوم : تغییرات بلوغ47
الف: تغییرات جسمی 47
شکل بدن 47
پوست48
دندان 48
قاعدگی 48
مو48
ب : تغییرات روحی49
مرحله قبل از بلوغ49
تغییرات روحی و روانی دختران 14-10 ساله49
تغییرات روحی و روانی دختران 19-15 ساله50
ج : تغییر در کمیت و کیفیت دروس51
د: تغییر در نگرش به زمان51
هـ : تغییر در نگرش به ارزش ها51
مبحث دوم : بهداشت دوران بلوغ52
گفتار اول : بهداشت جسمی 52
الف : نکات بهداشتی52
نظافت پوست 52
دوران عادت ماهیانه 53
موهای زاید53
محافظت از دست و پاها53
مطالعه53
ورزش53
خواب و استراحت54
ب: تغذیه در دوران بلوغ54
اختلالات رفتاری در تغذیه55
رفتارهای نوجوان و ارتباط با وزن و ظاهر فیزیکی57
عوارض رژیم غذایی در دوره بلوغ57
ج : ورزش در دوران بلوغ58
فواید جسمی و روانی58
ورزش و عادت ماهانه59
گفتار دوم : بهداشت روانی59
الف : بحران هویت نوجوان60
همانند سازی60
عزت نفس61
استقلال طلبی61
بحران هویت62
ب : خودپنداری و جرم62
خانواده های دختران بزهکار63
خودشناسی63
ج: تحولات عاطفی64
د : بحران وسواس فکری – عملی 66
هـ : ناسازگاری در نوجوان 66
فصل سوم : سن بلوغ دختران در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی
مبحث اول : بلوغ در حقوق ایران69
گفتار اول : تاریخچه بلوغ 69
الف : بلوغ در قبل از اسلام و ناظهور اسلام71
ب : بلوغ در ایران 72
ج : بلوغ در قانون 75
بلوغ در اصطلاح حقوقی77
صغیر غیر ممیز 77
صغیر ممیز78
حضانت 83
2-1- حضانت افراد بالغ رشید83
2-2- حضانت سفیهان84
نکاح قبل از بلوغ84
ماده 227 قانون مجازات اسلامی 86
د: حقوق سیاسی86
هـ : حقوق اجتماعی86
گفتار دوم : بلوغ در قرآن87
الف : آیات بلوغ 87
آیه 6 سوره نساء87
آیه 5 سوره حج90
آیه 67 سوره مومن92
آیه 14 سوره قصص92
آیه 59 و 58 سوره نور 94
ب : احادیث بلوغ 96
اخبار بلوغ از طرق خاصه96
حدیث از هشام بن سالم96
حدیث از امام علی (ع) 97
حدیث از ابوالبختری97
اخبار بلوغ از طرق عامه97
حدیث از پیامبر اکرم (ص)98
حدیث از پیامبر اکرم (ص)98
سه مرحه رشد از دیدگاه پیامبر 98
جمع بندی 100
ج : بلوغ در نهج البلاغه101
مبحث دوم : بلوغ در حقوق انگلستان 102
گفتار اول : تاریخچه بلوغ102
الف : بلوغ در انگلستان 105
بلوغ جنسی 105
مقایسه علائم بلوغ در دختران ایرانی و انگلیسی106
ب : بلوغ زودرس در انگلستان108
گفتار دوم : نظرات دانشمندان انگلیسی در مورد بلوغ109
الف : نظریه محیط گرایی داک109
ب : نظریه کردار شناختی هایند 110
ج : بلوغ در قانون انگلستان110
حقوق کیفری112
حقوق مدنی 112
2-1- حقوق رای 113
2-2- حقوق مالکانه 113
2-3- حقوق دادخواهی 113
2-4- وصیت نامه 113
2-5- موارد متفرقه113
د : حضانت در انگلستان 114
پیشنهادات 115
نتیجه گیری 116
منابع و ماخذ 117
Abestract123
مقدمه
در ضرورت شناخت بلوغ ، این وصیت امام علی (ع) به فرزند بزرگوارش امام حسن (ع ) که فرموده است.
« همانا ضمیر نوجوان به سان زمین خالی ، شخم زده و آمده ای است که عاری از هر علف و گیاهی است . هر بذری که در آن بیفکند ، به راحتی آن را در آغوش خود می کشد و به بهترین وجه آن را می پروراند . لذا پیش از آنکه دلت سخت شود و عقلت و به ناروا مشغول گردد ( و نسبت به پذیرش حقایق مقاوم شود ) به ترتیب تو مبادرت نمودم » کافی می باشد . در عصر حاضراز هر چهار نفر جمعیت جهان ، یک نفر نوجوان می باشد . این نوجوانان بایستی از دوره ده ساله عبور نمایند . شالوده و زیر بنای زندگی آینده آنها در این دوران شکل می گیرد . مشکلات و دام های مختلف جسمی ، روانی ، اجتماعی همانند بسیاری از بیماری های عفونی و اعتیادها آنهارا نشانه گرفته است . بنابراین آموزش صحیح ، مناسب و به موقع این بخش عظیم جامعه ، ضروری و اجتناب ناپذیر است . از طرفی ، عدم سازگاری و تحولات سریع جنسی این دوران بر رفتار و کردار نوجوان تاثیر می گذارد که معمولاً همراه اضطراب ، تشویش و احساس عجیب و ناامنی می باشد .
الف ) بیان مسئله
بلوغ فرآیندی بیولوژیک و شامل تغییرات جسمانی است که نوجوان هنگام گذر از دوران کودکی به بزرگسالی آن را تجربه می کند . مشخصه اصلی دوره نوجوانی را با مفاهیمی چون رسیدگی ، بلوغ و تازه بالغ مشخص کرده اند . منظور از رسیدگی ، وضعیتی است که فرد از نظر خصوصیات جسمی ، عاطفی ، اجتماعی و فکری و روانی به مرحله ای رسیده است که رشد یافته به حساب می آید . اگر چه هماهنگی و تعادل بین تمام این ویژگی ها ممکن است هنوز به طور کامل حاصل نشده باشد . اما در صورتی که فرد روی هم رفته به تعادل نسبی در رشد این خصوصیات رسیده باشد او را رشد یافته به شمار می آوریم .
منظور از بلوغ ، رسیدن به وضعیتی است که فرد به احساس توانایی جنسی و قدرت تولید مثل نائل می گردد . دستیابی به این احساس ، از ابتدای بلوغ تا شکل گیری آن که با رشد خصوصیات جنسی اولیه و ثانویه همراه است ، دو تا چهار سال طول می کشد و فرد بین کودکی و نوجوانی در نوسان است . این سالهای ابتدای بلوغ تا شکل گیری کامل نوجوانی را دوره بلوغ یا دوره نوجوانی می نامیم که سال های 11 الی 13 تا 18 الی 20 سالگی را در بر می گیرد . البته از آنجا که برخی از نوجوانان دختر ، پیش از رسیدن به سن 11 سالگی بالغ می شوند و رسیدن به بلوغ در برخی نوجوانان پسر تا سن 15 سالگی به تاخیر می افتد با طیف وسیعی از تفاوت سنی در دوره نوجوانی مواجه هستیم .
اصطلاح نوجوان ، که در نیم قرن اخیر مورد استفاده قرار گرفته ، و با نوعی معانی ضمنی منفی همچون « غیر قابل کنترل » و » متعارضی » نیز همراه است ، چندان مقبول خود نوجوان نیست و به همین جهت برخی از نهادهای اجتماعی ایران و از جمله « سازمان ملی نوجوانان » دوره نوجوانی را به عنوان بخش اول جوانی به حساب آورده و مشمول فعالیت های خود را به افراد سنین 11 سال به بالا ، تا سن 29 سالگی که آن را پایان قطعی دوره جوانی به حساب می آورند ، اختصاص داده و اصطلاح جوانان را برای افراد سنین 11 تا 29 ساله به کار می گیرند .
اصطلاح دیگری که آن را هم در معنای نوجوان و معادل آن به کار گرفته شده ، اصطلاح تازه بالغ است که بیشتر مفهوم حقوقی آن مورد نظر است و شامل تمام نوجوانان زیر 18 سال می شود که هنوز به سن قانونی نرسیده اند .
در این پایان نامه به تحولات سن بلوغ در دختران در مناطق مختلف جغرافیایی و شرایط آب و هوایی و با توجه به تغذیه و با مطالعه تطبیقی در بعضی از کشورها و به شیوه ای خاص پرداخته ایم . و همچنین در فصل اول مشخصه ی فرد نابالغ از نظر روحی روانی را بیان و به افراد می گوییم چگونه می توانند بر آن غلبه و به بصیرت عقلانی برسند . در فصل دوم به والدین توصیه می کنیم که سعی کنند نوجوانان را در این دوره بحرانی درک کنند و سرکشی ها و مخالفت های نوجوانان در این دوره را به صورت علائم رشد و از خصوصیات دوره نوجوانی تعبیر کنند و آن را مقدمه قطعی یک واقعه نگران کننده که آینده نوجوان را تهدید می کند ندانند و از آنجا که بسیاری از علائم بلوغ ناشناخته و مجهول مانده است آن را بیان و درصدد مشخص کردن بسیاری از این علائم هستیم و همانطور که نوجوانان بخش قابل توجهی از جمعیت جهان و به ویژه کشورهای در حال توسعه مانند ایران را تشکیل می دهند در فصل سوم به بلوغ در ایران توجه خاصی شده و با مطالعه تطبیقی فرآیند بلوغ را بهتر می شناسیم .
ب) سوال های تحقیق
1. آیا پیشرفت تکنولوژی و همچنین آب و هوا در بلوغ زودرس تاثیر دارد ؟
2. چرا در حقوق کیفری سن مسئولیت و بلوغ پائین است ؟ آیا سن تغییر یافته است ؟
3. مشکلات نوجوانان در دوره بلوغ چیست ؟ راهکارهای برخورد با این مشکلات چیست ؟
فرضیه های تحقیق
1 – پیشرفت تکنولوژی و شرایط آب و هوایی گرم به طور کلی محیط در بلوغ زودرس تاثیر دارد .
2.تعیین سن بلوغ شرعی مصرحه در قانون به عنوان ملاک سنی پذیرش مسئولیت کیفری و ازدواج منطبق با روح و فلسفه حقوق کودک نیست . در سال های اخیر برای پایین بودن سن بلوغ و مسئولیت در حقوق کیفری تدابیری اتخاذ شده است .
3.در دوران بلوغ تصمیم گیری مشکل تر ، بدخلقی ها بیشتر ، روابط والدین و فرزندان پر تنش تر است.
اهداف تحقیق
1 – ضرورت خاص به بررسی مشکلات نوجوانان در دوره بلوغ و دادن راهکارهای مناسب به والدین و جامعه برای برخورد با نوجوانان .
2 – مشخص نمودن خلاء های قانونی موجود و راهکارهایی برای حل مشکلات نوجوانان بزهکار.
3 – پیشنهاد ایجاد محیط هایی برای آشنایی بیشتر نوجوانان با این دوره مهم و حساس زندگی و جلوگیری از مشکلات رفتاری نوجوان در سنین بالاتر
4 – توجه به بلوغ فکری در تصمیم گیری های قضایی در رابطه با نوجوان بزهکار .
فصل اول
بلوغ
مبحث اول: مفاهیم و تعریف
اگرچه والدین از ابتدای تاریخ از جوانان خود شکایت داشتند شکی نیست که طی کردن دوران نوجوانی آسان تر بود، زمانی که سرعت زندگی پایین تر، انتخاب ها کمتر، نقش جنس ها کاملاً مشخص و معین و نفوذ و فشار و وسایل ارتباط جمعی تقریباً صفر بود. شاید ما، در آرزوی زمان «ساده تری» باشیم ولی آنچه مسلم است آن روزها برای همیشه رفته اند. امروزه مرز میان دختری و زنیت، به طور قابل ملاحظه ای محو و کدر شده است. صرف نظر از اینکه آیا دختری واقعاً فرایند فیزیکی بلوغ را آغاز کرده فشارهای اجتماعی برای خودنمایی هرگز به این شدت نبود. همین فشارها چالش عظیمی برای رابطه مادر- دختر به وجود می آورد و این در موقعیتی است که دخترها سعی دارند معنی و مفهومی برای هیجانات تند، آرزوها و خواسته های احساسی عمیق خود پیدا کنند. در این مبحث با مفهوم بلوغ به طور مشخص آشنا می شویم.
گفتار اول: بلوغ
بلوغ مرحله ای از زندگی است که توأم با تحولات جسمی و روحی بارزی می باشد. عده ای می گویند در طول عمر هر انسانی سه نقطه ی حیاتی وجود دارد که عبارتست از تولد، ازدواج و مرگ. ولی در این اظهار نظر مرحله ی بلوغ نادیده گرفته شده زیرا بلوغ قبل از ازدواج رخ می دهد و اگر بلوغی در کار نباشد ازدواج ممکن نخواهد بود.
الف) مفهوم لغوی بلوغ
از نظر لغوی، بلوغ در زبان فارسی به مفهوم «رسیدن به سن رشد» «مرد شدن»، «زن شدن»، «رسیدگی»، «پختگی و به حد کمال رسیدن» می باشد.
بنابراین، به مرحله ای از رشد و تکامل در مسیر زندگی شخصی اطلاق می گردد که منجر به تغیرات خاص جسمانی وی می شود و او را برای باروری جنسی توانمند می سازد.
از نظر دانشمندان علوم طبیعی، بلوغ دوران تحول ناگهانی و تکامل بیولوژیکی موجود می باشد که در این دوران با آن تغییراتی را در حالات روحی، روانی و رفتارهای وی پدید می آورد. به عبارتی دیگر، دوران بلوغ را می توان دوران اکتساب تدریجی زمان باروری دانست. دوره ای که تغییرات تکاملی در مغز و غدد فرد، منجر به تغییرات جسمانی، روحی، روانی و رفتاری وی می گردد.
ب) مفهوم پزشکی بلوغ
بلوغ فرایند شگفتی است مشتمل بر یک رشته تغییرات هورمونی در بدن و مغز دختر. اگرچه بسیاری از مردم، بلوغ را دوره ای می دانند که با اولین قاعدگی دختر شروع می شود ولی این واژه ارتباط با کل توالی رشد دارد که منجر به بلوغ زایشی و بلوغ جنسیتی می گردد. نشانه های فیزیکی آن افزایش رشد، بزرگ شدن سینه، موهای زیر بغل و جاهای دیگر و بوی بدن است که در نتیجه ی فعال شدن غده های برون ریز در آن مناطق ظاهر می شود. اولین قاعدگی در پایان این فرایند صورت می گیرد.
کل این توالی حدود چهار سال یا چهار سال و نیم طول می کشد، اگرچه بعضی از دخترها خیلی زودتر به بلوغ می رسند تغییرات هورمونی در مغز شروع می شود. به مدت هشت سال از کودکی تا قبل از بلوغ دو هورمون به نام گنادوتروپسین ها- LH، هورمون جسم زرد و FsH، هورمون محرک فولیکول- که تخمدان ها را تحریک می کنند، ابتدا در سطح خیلی پایین و در بدن قرار دارند در سن یازده سالگی بالا می آیند و در همان سطحی که در زن بعد از دوره ی یائسگی دیده می شود، قرار می گیرند!
بالا آمدن سطح این هورمون ها چند ماه قبل از بزرگ شدن سینه ها اتفاق می افتد و آن زمانی است که هیپوتالاموس شروع به آزاد کردن هورمون آزاد کننده گنادوتروپسین می کند. آن هم به نبه خود سبب آزاد شدن هورمون LH و FsH از هیپوفیز می شود که سبب رشد فولیکول تخمدانی و تولید استروژن و تستوسترون می شود. استروژن رشد سینه، رشد استخوان و توزیع چربی در جنس مؤنث را سبب می شود و تستوسترون سبب تحریک جنسی و افزایش ترشح غدد سبابه و ایجاد آکنه می گردد. مدتی طول می کشد تا تخمک گذاری به طور منظم صورت گیرد. در این زمان، عادات ماهیانه ی دختر، معمولاً بدون تخمک گذاری است و می تواند غیر منظم و شدید باشد.
بالا آمدن سطح این هورمون ها چند ماه قبل از بزرگ شدن سینه ها اتفاق می افتد و آن زمانی است که هیپوتالاموس شروع به آزاد کردن هورمون آزاد کننده گنادوتروپسین می کند. آن هم به نوبه خود سبب ازاد شدن هورمون LH و FSH از هیپوفیز می شود که سبب رشد فولیکول تخمدانی و تولید استروژن و تستوسترون می شود. استروژن رشد سینه، رشد استخوان و توزیع چربی در جنس مونث را سبب می شود و تستوسترون سبب تحریک جنس و افزایش ترشح غدد سبابه و ایجاد اکنه می گردد. مدتی طول می کشد تا تخمک گذاری به طور منظم صورت می گیرد. در این زمان، عادات ماهیانه دختر، معمولا بدون تخمک گذاری است و می تواند غیر منظم و شدید باشد. 25 تا 50درصد دختران برای 4 سال اول قاعدگی دوره های بدون تخمک گذاری دارند. عوامل گوناگونی در عملکرد غده هیپوفیز و هیوتالاموس و درنتیجه زمان شروع قاعدگی تاثیر می گذارند. این عوامل می تواند هیجانات و باورهای قوی، ساختار بدن، رژیم غذایی، پویایی خانوادگی و ضمنا ساختار ژنتیکی باشند. تا چهل سال بعد عملکرد زایشی و قاعدگی دختر و سپس زن باز هم متاثر از این عوامل از جمله افکار و هیجاناتش خواهد بود. هر زنی که به هنگام استرس، قاعدگی اش دیر یا زود رخ دهد یا اصلا اتفاق نیفتد باید علت را خودش بداند. شروع دوران بلوغ در دختران بسیار متفاوت است، در بعضی بسیار زود و در برخی دیر است. ولی با همه پستی و بلندی ها، بلوغ فرایند طبیعی زندگی است که به ندرت نیاز به درمان دارویی دارد.
ج) مفهوم حقوقی و فقهی بلوغ
بلوغ در فقه رسیدن طفل است به حال احتلام (در مرد) و حیض یا حمل در مورد زنان. علامات بلوغ عبارت است از: الف) روئیدن موی عانه ب) روئیدن موی صورت ج) احتلام د) گذشتن پانزده سال قمری از تاریخ تولد (ماده 35 قانون جزا)
علامات بلوغ اناث عارت است از:
الف) حیض
ب) حمل
ج) گذشتن 9سال قمری از تاریخ تولد
بلوغ در اصلاح حقوقی سنی است که قانونا شخص طبیعی می تواند اداره کارهای خود را برعهده بگیرد و از حقوق مدنی برخوردار گردد. رسیدن شخص به سن معینی است که در آن عادتا از نظر جسمی و روحی به حد کمال می رسد و می تواند به طور مستقل در دارایی و حقوق مالی خویش تصرف کند.
د) مفهوم نوجوانی: در فرهنگ و بستر آمده است «نوجوانی انتقال از مرحله ی آخر کودکی به مرحله بالندگی و کمال است» یادوره ای از جریان تدریجی زندگی را نوجوانی می گوید که با تحول عمیق دذر جسم و روان و قدرت تجسم و تخیل زیادی همراه است.
مرحله ی بلوغ جنسی در شرایط تحول بهنجار در دوره ی نوجوانی به وقوع می پیوندد. دوره نوجوانی مرز مشخصی ندارد اما تقریبا از 12 سالگی شروع می شود و تا آخر دوره ی دوم زندگی انسان ادامه می یابد.
سازمان بهداشت جهانی دوره ی نوجوانی را از 10 تا15 سالگی و دوره ی جوانی را از 16 تا 25 سالگی تخمین زده است.
گفتار دوم: انواع بلوغ
مسئله ی بلوغ یک پدیده ی چند بعدی است. لذا ضروری به نظر می رسد که این پدیده ی مهم که در طول عمر انسان به وجود می آید ازابعاد مختلف جسمی، روانی، اقتصادی، شرعی و جنسی و … مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
الف: بلوغ جسمی
اگر در کاربرد کلمه ی بلوغ از شرط یا قیدی استفاده نشود، اغلب مقصود بلوغ جسمی است. در این هنگام سرعت رشد قد در نوجوانان پسر میان 5/12 تا 5/14 سالگی و در دختران نیز از 5/10 تا5/14 سالگی به حداکثر خود خواهد رسید.
روانشناسان رشد دوره ی نوجوانی و بلوغ را به یک نوع جهش تعبیر نموده اند لذا، نوجوان به علت عدم اطلاع از این تحولات جسمی اغلب غافلگیر می شود که ممکن است تناسبی هم بین اندامهای مختلف وجود نداشته باشد و حتی بعضی از اندامها مانند دست و پا درازتر از سایر قسمت ها و بی قواره رشد کنند، همین امر ممکن است، روابط نوجوان با اطرافیان خصوصا والدین را دچاراشکال کند. تغییرات رشدی و تکاملی که در دوره ی نوجوانی در بدن انسان به وجود می آید عبارتند از: افزایش سریع وزن، تغییرات بدنی و فیزیولوژیکی کاملا آشکار و محسوس به وجودآمدن بعضی ازاضطراب های حرکتی در نتیجه ظهور تغییرات بدنی و فیزیولوژیکی در افراد است، اشتهای فوق العاده به غذا، شدت سریع خصایص جنسی که در دختران دوسال زودتر از پسران است، نامتعادل شدن کیفیت کار غدد برای مدتی، رشد و نمو استخوانی تقریبا کامل و بلندی قد که به حداکثر می رسد. همچنین رشد سریع قلب نیز هنگام نوجوانی به وجود می آید.
1- بلوغ زودرس
از نظر پزشکی بلوغ زودرس به مواردی اطلاق می شود که به علت اختلالات جسمی (موروثی یا اکتسابی) تغییرات شدیدی از نظر بروز صفات ثانویه جنسی به وجود آمده و گاهی آثار بلوغ به طور بیماری در سنین پایین در کودک یا نوجوان ظاهر می گردد. هرچند دخترانی که بلوغ زودرس دارند آرامششان بیشتر است،اعتماد به نفس بیشتری دارندو کمتر مضطرب می شوند و احساس ایمنی بیشتری می کنند و در یک کلمه به طور خلاصه سازگاری بیشتری دارند. (از نظر پزشکی «بلوغ زودرس» به دو نوع «حقیقی و کاذب» تقسیم می شود. بلوغ زودرس حقیقی به مواردی اطلاق می شود که عامل ایجاد آن یا تغییرات سرشتی (یا موروثی) بدون ضایعه جسمی مشخص باشد و یا این که اختلالاتی درمغز در اثر تومورها، آنفالیت،هیدروسفالی و غیره به وجود آید. بلوغ زودرس کاذب به مواردی اطلاق می گردد که صفات ثانویه جنسی ه علت بروز پرکاری و یاتومورهای غدد فوق کلیوی، تخمدان و یا بیضه ها زودتر بروز نماید.
حال آنکه موارد خفیف بلوغ زودرس که در اثر عوامل تغذیه ای، اجتماعی، فرهنگی و خانوادگی بروز نموده و موجب اختلالات و مشکلات بسیاری به خصوص در جوامع غربی شده است، چندان مورد توجه نیست و چه بسا در مواردی به علت همگانی بودن این اختلال امری طبیعی نیز قلمداد گردد. از عوامل مهمی که علاوه بر شرایط جغرافیایی و منطقه ای بر زمان آغاز بلوغ موثر بوده و می توانند موجب اختلال در آن شوند تغذیه، شرایط روانی و تربیتی حاکم بر محیط خانوادگی و اجتماعی است. افراط در صرف غذاهای مقوی و محرک به علت افزایش تحریات عصبی می تواند به بلوغ زودرس منجر شود. این امر خصوصا در خانواده های مرفه که علی رغم تغذیه از این نوع غذاها، فعالیت بدنی کمتری داشته و مواد مذکور به مصرف سوخت و ایجاد انرژی لازم برای انقباضات عضلانی و فعالیت بدنی نمی رسند چشم گیرتر است. همچنین به نظر می رسد کمبود کلسیم و منیزیم در رژیم غذایی (که در شیر و لبنیات و بعضی سبزیجات فراوان هستند) و متقابلا مصرف بیش تر مواد غذایی فسفردار (مانند گوشت و تخم مرغ) به تدریج باعث بالا رفتن تحریکات عصبی و تقویت قوای جنسی شده و در بلوغ زودرس موثر باشد. از این رو اعتدال در تغذیه از فسفر و کلسیم نه تنها باعث رشد صحیح بدن و اسکلت و دندان ها می شود بلکه در تعادل عصبی و هم آهنگی رشد جسمی و روانی نیز تاثیر بسزایی دارد. تاثیر تربیت خانوادگی و محیط اجتماعی را نیز در بلوغ می توان به وضوح در جوامع فاسد مشاهده کرد، به طوری که آگاهی زود و بی موقع کودک از مسایل جنسی و همچنین آزادی عمل در روابط بین زن و مرد به علت افزایش تحریکات روانی ناشی از آن، به تدریج باعث ترشح زودرس هورمون های جنسی و بلوغ زودرس می گردد. آثار و نتایج این امر در اختلاف بین جوامع شهری و روستایی و همچنین در فرهنگ های مختلف از نظر سن پیدایش بلوغ کاملا مشهود است.
2- بلوغ دیررس
در بلوغ دیررس وقتی غدد جنسی با وجود قدم نهادن نوجوان به سنین مناسب بلوغ، هنوز به همان شکل دورن طفولیت باقی مانده، به موازات رشد قد انقلاب روحی با منشا تغییرات هورمونی و تحولات جسمی مربوطه عقب می افتد و چه بسا دیده می شود که این قبیل افراد مثلا در سن 18سالگی هنوز مثل یک کودک فکری ساده دارند. البته در این میان باید افرادی را که منشا نژاد و یا وراثت – بدون اینکه دچار بلوغ دیررس شده باشند- دارای رشد زیاد بدنی هستند، استثنا نمود.
3- اثار و اختلال های این دو بلوغ:
اثار و نتایج بلوغ و اختلال های آن در دو نوع زودرس و دیررس، از لحاظ دو پدیده ملموس و محسوس رشد قد و رشد فکری بخوبی قابل بررسی است: در مورد رشد قد مقدمتا باید اشاره نمود که رشد طولی استخوان های دراز (مانند استخوان های ران و بازو) که با افزایش قد مرهون آن هاست ناشی از عمل استخوان سازی غضروف های اتصالی واقع بین سر و تنه استخوان ها است. هورمون های جنسی ضمن این که فعالیت غضروف های اتصالی مزبور را تسریع و تشدید می نمایند و موجب رشد چشمگیر قد مقارن ایام بلوغ می گردند، از طرف دیگر با فراهم آوردن عوامل استخوانی شدن و رسوب کلسیم در خود غضروف های اتصالی بالاخره آن ها را از کار می اندازند. بنابراین با در نظر گرفتن عوامل موثر دیگر مانند نژاد و زمینه خانوادگی (وراثت) رشد قد می تواند به عنوان معیاری برای زمان ظهور بلوغ به شمار رود.
در صورتی که بلوغ زودتر از موعد صورت گیرد، بسته شدن زودرس غضروف های اتصالی موجب کوتاه تر ماندن قد از حد طبیعی آن می شود. متقابلا در کسانی که دچار بلوغ دیررس هستند، عدم ترشح به موقع هورمون های جنسی باعث دیرتر بسته شدن غضروف های اتصالی استخوان های دراز و حفظ استعداد رشد و افزایش قد تا سنین بالاتر گردیده، و در نتیجه عوامل هورمونی دیگر خصوصا هورمون «نمو» موجب رشد استخوان های دراز و افزایش ناموزون قد می شوند.
رشد فکری نیز مشابه رشد قامت، با آغاز بلوغ و ترشح هورمون های جنسی تسریع می شود و اگر بلوغ به موقع روی بدهد، پا به پای رشد طبیعی جسمی، رشد فکری هم آهنگ با آن شروع و ادامه می یابد و به این گونه سایر تحولات نیز به موقع در وجودش رخ می دهد. ولی در افرادی که زودتر بالغ می شوند، خودآگاهی و توجه به خود و تغییرات وضع روانی بیشتر شدن و بیداری و حساسیت به موضوعات و مسایل خاص بعداز بلوغ –ولو مسایل مهمل و مضر بر شرایط سنی او باشد- زودتر آغاز می گردد. در حالت کلی نمی توان گفت که بلوغ زودرس از وسایل و عوامل انحطاط روحی و انحراف در رشد فکری است، زیرا نقش آن فقط به تقویت و ظهور زودرس و آغاز تحریک و بیداری در رشد فکری خاص دوران بعد از بلوغ محدود می شود منتهی جهت حرکت آن، به شرایط و علل و عوامل موجود در خانواده، مدرسه و اجتماع بستگی دارد.
همچنین تاثیر بلوغ دیررس و زودرس در میان دختران کمتر از پسران است. هرچند که تفاوت بین دختران زودرس و دیررس چندان مشخص نیست، لیکن باگذشت زمان ممکن است تغییراتی در آن ها ایجاد گردد. رشد یافتگی در میان دختران امتیازی برای آن ها محسوب نخواهد شد. در دوره های ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان دخترانی که به سن بلوغ می رسند از لحاظ خصوصیات مثبت مانند دوستی، توانایی رهبری، شوق و اشتیاق و بذله گویی از سوی همسالانشان رتبه بالایی می گیرند.
ب) بلوغ جنسی
اگر فرد به مرحله ای برسد که قادر به ایفای نقش جنسی شود و قادر بر تولید مثل نیز باشد، اصطلاحا می گویند که به بلوغ جنسی رسیده است. رشد جسمی و پختگی جنسی بر فرایندهای زیستی و هورمونی استوارند، و هدف آن ها سوق دادن فرد در جهت کسب توانایی تولید مثل است که در مورد دختران با اولین عادات ماهانه امکان باروری به وجود می آید.
1- خصایص اولیه جنسی
خصایص اولیه ی جنسی از دوران کودکی قابل مشاهده است و به تدریج باعث بیداری جنسی در افراد می گردد. در دختران اولین قاعدگی احتمالا با احساس درد، ناراحتی و حالت تهوع نیز همراه است. نوجوان با مشاهده ی چنین پدیده ی جدیدی در وجودشان به شدت نگران و ناراحت می شوند و به همراه نگرانی هایی، احساس گناه و خجالت می کنند.
2- خصایص ثانویه جسمی
فهرست خصایص این مرحله که نوجوان از نظر جسمی به مرحله آمادگی و توانایی ایفای نقش می رسد، عبارتند از:
الف- در دختران به صورت بزرگ شدن ناگهانی سینه، لگن خاصره، رویش موی زهاری و زیربغل و جوشهای صورت، که در دختران این جوشها بیشتر است.
ب- در پسران صفات ثانویه با رویش موی زهاری، زیر بغل و صورت همراه با تغییر ناگهانی صدا (دورگه شدن)، جوشهای صورت و بزرگ شدن بینی همراه است. از میان مجموعه تغییرات دوره ی نوجوانی، رشد جنسی مهمترین و بحث انگیزترین موضوع است، زیرا نه تنها برای خود نوجوان بلکه برای والدین، معلمان، متخصصان بهداشت و جامعه نیز بحث انگیز است لذا در این زمینه مهم و اساسی وظایف والدین برای دادن آموزشی ها و اطلاعات مربوط به مسایل جنسی بسیار مورد توجه متخصصان است.
بلوغ روانی
بلوغ روانی یعنی پخته شدن از نظر روحی که انسان قدرت تشخیص مسایل و تمییز مصلحت زندگی پیدا کند. به تعبیر دیگر، فرد با برخورداری از بلوغ روانی، قادر به قبول مسئولیتهای اجتماعی مانند پذیرش شغل، تشکیل خانواده و ایفای نقش محوله باشد و قدرت رویارویی با مشکلات پیچیده زندگی را به دست می آورد. برای رسیدن به این مرحله سن مشخصی وجود ندارد. عوامل خانوادگی و تربیتی با هم برای بلوغ موثرند. در نتیجه انسانها در سنین مختلفی به بلوغ روانی خواهند رسید و تعیین سن خاص یا مشترکی برای افراد که هم زمان و با هم به بلوغ روانی برسند کار دشواری است. شاید بیشتر انسانها هرگز به رشد روانی و یا بلوغ روانی کامل نرسند.
1- تفاوت فرد بالغ و نابالغ در بلوغ روانی
1-1- در یک فرد بالغ بهنجار درجه ی امنیت نسبی شاید 50% می باشد و بالغ با قدرت خود می تواند 50% ناامنی خود را اداره کند. اما در فرد نابالغ میزان احساس ناامنی چنان زیاد است که فرد خود را قادر به اداره ی آن نمی بیند. در نتیجه به فرد دیگر که او را واحد قدرت می پندارد وابسته می شود تا امنیت را از او کسب کند.
1-2- کودک انسان اعتماد و عزت نفس واقعی ندارد. به عبارتی توانایی های خود را نمی شناسد و به خود احترام نمی گذارد. در مسیر رشد طبیعی و بهنجار به آرامی با این توانمندی ها آشنا می شود و با حمایت و تشویق والدین آن ها را به کار می گیرد. یک انسان بالغ واقع بینانه توانمندی خود را می شناسد و در مواجهه با واقعیت های زندگی آن ها را به کار می گیرد.
از سوی دیگر اگر در مقابل برخی واقعیت ها خود را ناتوان دید نمی شکند و خرد نمی شود.
1-3- یک فرد بالغ از نظر روانی نه تنها از اصول درون روانی که دارد پیروی می کند بلکه از اصول اجتماعی که به صورت قانون در چهارچوب نظام اجتماعی بر او عرضه می شود پیروی می نماید.
اما در فرد نابالغ از نظر روانی یا این اصول و بایدها در ذهنش درونی نشده یا آن قدر تکانه های (می خواهم) در او قوی عمل می کند که بایدها و اصول را زیر پا می گذارد.
چنین انسانی قادر به کار باثبات و مناسبات اجتماعی باثبات نمی باشد.
1-4- امنیت روانی در کودک از طریق گرفتن عناصر مختلف مانند عشق و خدمات در روان او ایجاد می شود. این امنیت باعث قوام و استحکام «من» او می شود. در یک مسیر بهنجار با افزایش قدرت من، در انسان خاصیت دهندگی ایجاد می شود، اما فرد نابالغ بزرگسال مانند دوران کودکی از دیگران صرفا می گیرد و دریافت کننده است این در روان تولید امنیت و قدرت واقعی نمی کند یعنی فرد مستقل و قوی نمی شود بلکه احساس امنیت او وابسته به دیگری یا دیگرانی که از آن ها می گیرد باقی می ماند و در این سیستم وابسته، من انسان نه تنها قدرت پیدا نمی کند بلکه به تدریج ضعیف تر می شود.
1-5- در یک فرد بالغ از نظر روانی هم احترام بر خویشتن وجود دارد هم احترام بر دیگری اما در فرد نابالغ مسئله به صورت دیگری است.
1-6- فرد نابالغ مانند کودک به والدی حمایت کننده نیاز دارد و در یک گروه مندی بین خود و گروه نمی بیند و به آن وابسته است اما در یک فرد بالغ از نظر روانی تمامیت فردی و استقلال فردی خود او جدا از گروه هم حفظ می شود.
1-7- یک فرد بالغ از نظر روانی می تواند واقعیت را تا حدی تشخیص دهد. و در نهایت براساس واقعیت، یعنی منطقی قضاوت و عمل کند اما در یک فرد نابالغ از نظر روانی اغلب کارهایش نامتناسب با واقعیت و غیرمنطقی می باشد.
1-8- فرد نابالغ از نظر روانی جسارت تجربه و تغییر کردن ندارد. ترسو است و خود را قادر به اداره ی واقعیت جدید نمی بیند.
1-9- فرد نابالغ از نظر روانی ترس های ذهنی زیادی از جمله ترس از اشتباه، ترس از شکست، ترس از قضاوت دیگران، ترس از مورد پرخاش و آسیب واقع شدن و ترس از ترک شدن وطرد شدن دارد.
1-10- فرد نابالغ از نظر روانی تحمل ناکامی ندارد و زود احساس شکست می کند و دچار ناامیدی، بی انگیزگی و افسردگی می شود اما اگر فرد بالغ تمام جنبه های یک واقعیت به ظاهر ناکام کننده نباشد را درک کند در می یابد که نه تنها می تواند ناکام کننده نباشد بلکه می تواند بستر مناسبی برای گام های بعدی باشد.
1-11- فرد نابالغ به جای واقعیت با تخیل و خیال های خودش زندگی می کند چون توان رویارویی و اداره کردن واقعیت ها را در خود نمی بیند اما فرد بالغ علاوه بر تخیل از تفکر منطقی و سامان ده که در ارتباط با واقعیت است استفاده می کند.
1-12- در دوران بلوغ نوجوان قهرمان اجتماعی برای خود درست می کند یعنی از اجتماع بیرون از خانه فرد یا افرادی را انتخاب کرده، آن ها را ایده آلیزه کرده و برای خود قهرمان می سازد. این قهرمان می تواند یک هنرپیشه باشد یا یک فوتبالیست یا یک دانشمند و … این مسئله ی مهم در رشد بهنجار با رسیدن نوجوان به دوران بزرگسالی حل می شود، به این صورت که فرد بالغ به صورت واقع بینانه ضعف و قدرت دیگری را تشخیص می دهد و سعی می کند با نقاط قدرت دیگری همانند سازی کند یعنی همانندسازی بخشی.
1-13- فرد نابالغ تصویری که از خود در ذهن دارد یا خودشیفتگی است یا بی ارزشی و حقارت.
یعنی تصویر واقعی خود را نمی بیند و همچنین همه پدیده ها یا سفید هستند یا سیاه. یا بد هستند یا خوب و حد و وسطی ندارد.
1-14- فرد نابالغ همدلی کردن با دیگران را ندارد و نمی تواند خود را در موقعیت عاطفی دیگران قرار داده و آن ها را درک کند.
1-15- فرد نابالغ نمی تواند به دیگران گوش کند و اغلب در پی گفتن است.
1-16- فرد نابالغ قادر به تفکر منطقی و سیستماتیک نیست و بیش تر از روی عاطفه تصمیم می گیرد و بعد برای تصمیم اش به دنبال توصیه عقلانی می گردد و بیش تر قضاوت هایش در رابطه با انسان های دیگر فرافکنی احساسات خودآگاه و ناخودآگاهش می باشد.
1-17- فرد نابالغ مسئولیت اعمال خود را نمی پذیرد و ترس شدید از پذیرش مسئولیت دارد و در قبال خود و دیگران نمی تواند تعهدی بپذیرد.
1-18- نظم، پشتکار و تداوم در کارهایش وجود ندارد کاری را با انگیزه شروع می کند ولی قادر به ادامه ی آن نیست چون انگیزه بیش تر در حیطه عاطفه قرار می گیرد.
1-19- فرد نابالغ شادی کودکانه را به رضایت بالغانه ترجیح می دهد و توانایی پذیرش انتقاد از خود را ندارد.
1-20- فرد نابالغ فاقد مهارت های اجتماعی است یا در این زمینه بسیار ضعیف است.
د- بلوغ اقتصادی و اجتماعی
1- بلوغ اقتصادی زمانی رخ می دهد که فرد از نظر اقتصادی و تامین مخارج و اداره ی امور زندگی مستقل شود و به اصطلاح بتواند از نظر اقتصادی روی پای خود بایستد و به خود متکی شود. در چنین شرایطی فرد درصدد تشکیل خانواده و ازدواج است.
با توجه به شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه، سن چنین بلوغی رو به افزایش است. زیرا جوانان از نظر اقتصادی در تنگناهای خاصی قرار گرفته اند. از یک سو، کشش های غریزی آن ها را به سمت تامین نیازهای طبیعی و تقاضای همسر، تشکیل خانواده و مستقل شدن سوق می دهد و از سوی دیگر، به دلیل پیچیدگی صنعتی و شهرنشینی و نیاز جوامع به تخصص های در حال گسترش، امکان رسیدن جوانان به بلوغ اقتصادی ضعیف تر و محدودتر می شود. وجود چنین پدیده هایی باعث آشفتگی وضعیت روحی و بالاخره تعارض جوانان می شود.
در اروپا سن بلوغ بر اثر عوامل مختلف چهار سال کمتر شده در حالی که سن بلوغ اقتصادی و اجتماعی افزایش یافته است و میزان تفاوت بین این دو بلوغ یعنی بلوغ جنسی و اقتصادی به حدود 10سال رسیده است.
2- بلوغ اجتماعی: انسان موجودی اجتماعی است و نمی تواند بدون ارتباط با افراد جامعه به زندگی خود ادامه دهد. ارتباط با افراد جامعه، در رفتار هر انسانی موثر است و موجب شکوفایی ابعاد وجودی انسان می گردد. اسلام، گرایش به جامعه را مورد تاکید قرار داد و رهبانیت را ممنوع کرده است. «نوجوان در دوران نوجوانی و جوانی به بلوغ اجتماعی می رسد. سن بلوغ، سن معاشرت و دوستی هاست. تفاوتی که دوستی ها و معاشرت های این مرحله با دوران قبل دارد دیرپایی آن است. به همین نظر و هم به خاطر همانندسازی های این سن باید او را مراقبت نمود. تدریجا از تعلق و وابستگی خانوادگی رها می شوند و به سوی معاشران و اجتماع روی می آورند و با جمع و جامعه وفادار و مانوس می گردند و رفتارشان تدریجا باوقار و متین می گردد. در بلوغ اجتماعی این مهم است که آن ها دارای عزت نفس و اعتماد به نفس و نیز ارزیاب باشند. به هر صدایی از جا بر نخیزند و هر دعوتی را پاسخ مثبت ندهند.
معاشرت با دوستان در صورتی که براساس اصول صحیح پی ریزی شده باشد، موجب تحکیم شخصیت و تقویت ارزش های اخلاقی و معنوی جوان می شود. ارتباط با دوستان خوب و مورد اعتماد نوجوان را در زمینه های مختلف یاری می دهد. به عکس اگر نوجوان با دوستان آلوده به مفاسد اخلاقی معاشرت داشته باشد، از مسیر اصلی خارج شده، در ورطه فساد و گمراهی و انحراف می افتد و راه گریزی نیست.
پیاژه جامعه پذیری یا رشد اجتماعی کودکان را به سه مرحله تقسیم می کند، مرحله نخست را خودمداری یا خودمیان بینی می نامند. در این مرحله انگیزش اجتماعی خارج در کودک تاثیری ندارد، در مرحله دوم کوشش می کند که روابط اجتماعی واقعی برقرار کند و مرحله سوم دادوستد اجتماعی بوجود می آید و کودک با دیگران رفتار احترام آمیز و متقابل دارد، البته سن مربوط به هریک از این مراحل در گروههای اجتماعی-اقتصادی و فرهنگ های مختلف، تفاوت دارد.
هـ- بلوغ شرعی
فقه شیعه و سنی بلوغ را برای پسران 15 سال قمری و برای دختران 9سال قمری در نظر گرفته است، در حالی که فقه حنفی دختران را در 17 سالگی و پسران را در 18 تا 19سالگی بالغ می داند. فقه مالکی نیز بلوغ را به سن وابسته نمی داند. چنانچه شرایط بدنی پسر و دختر مساعد باشد و قبل از چنین سن هایی آثار و علایم بلوغ یعنی محتلم شدن در پسران و عادت ماهیانه در دختران مشاهده گردد؛ آن ها مکلف شده اند. لذا در چنین حالتی یک سری مسایل شرعی بر آن ها واجب خواهد شد، و آن ها نباید از چنین واقعه ای نگران شوند زیرا با ایجاد آمادگی جنسی و بروز چنین حالتی به آن ها نوید آمادگی پدر و مادر شدن به منظور بقای نسل داده می شود.
در گذشته بعضی از علمای بزرگ ما فرا رسیدن دوران بلوغ و تکلیف فرزندانشان را جشن می گرفتند و بزرگان را دعوت می کردند تا در مراسم باشکوهی از او به عنوان فرد بالغی نام ببرند و به وی تبریک بگویند. به عنوام مثال، سید بن طاووس که یکی از برجسته ترین علمای قرن ششم بود و توفیق تشرف به خدمت حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را داشت در کتابی به نام کشف المحجه در قسمتی از گفتارش در خصوص دوران بلوغ و تکلیف،خطاب به فرزندش چنین می گوید: «اگر من با مراحم و عنایتی که خداوند مرحمت فرموده، زنده بمانم روز تشرف تو را به سن تکلیف (بلوغ) عید قرار می دهم و یکصد و پنجاه دینار صدقه خواهم داد.»
با آنکه در روایات اسلامی بلوغ شرعی براساس بلوغ جسمی پایه گذاری شده است ، از انجا که آب و هوا ، نژاد و مزاج ، و دیگر شرایط طبیعی و اجتماعی در تقدم و تاخر عادت ماهیانه دختران و احتلام پسران موثر است ، قانونگذار اسلام ، بلوغ شرعی را با مقیاس سن نیز معین کرد . و دخترانی را که تا آخر نه سالگی عادت ماهانه و پسرانی را که تا پایان پانزده سالگی احتلام ندیده اند ، نیز بالغ شناخته است و آنان را به انجام دادن فرایض و ترک محرمّات ، مکلف کرده و از حقوق اجتماعی و آزادی در تصرفات مالی و دیگر مزایای قانونی برخوردار ساخته است .
نکته قابل توجه اینکه در همه مناطق جهان و با در نظر گرفتن تمام شرایط طبیعی و اجتماعی ، دختران زودتر از پسران به بلوغ طبیعی می رسند و فعالیت غدد جنسی در آنان قبل از پسران آغاز می شود . بلوغ طبیعی ، استعدادهای نهفته آدمی را به فعلیت می رساند و نوجوان را شایسته تکلیف و لایق مسئولیت می سازد . بدین ترتیب تقدم بلوغ شرعی دختران بر پسران بر اساس صلاحیّت طبیعی و به معنی هماهنگی قوانین تشریع با قوانین تکوین است .
نظر علمای شیعه و سنی درباره سن بلوغ شرعی
هیچ کس از فقهای شیعه معتقد نیست که بلوغ در دختران از ده سالگی تجاوز می کند . اختلافی که وجود دارد این است که دختران در نه سالگی بالغ می شوند و یا در ده سالگی . شهید ثانی در مسالک می فرماید : همه فقهای اهل سنت در بلوغ زن با ما مخالف هستند و معتقدند که بلوغ زن کم تر از پانزده سال نیست و در زاید بر آن با یکدیگر اختلاف دارند .
مبحث دوم: علائم بلوغ
بلوغ مرحله ای از زندگی است که یک فرد به توانایی کامل برای تولید مثل می رسد و همانند سایر هم جنسانش نشانه های بالغ بودن در او ظاهر می گردد ما در این مبحث به نشانه های بلوغ چه از نظر جسمی و چه روحی را بررسی می کنیم.
گفتار اول: علائم بلوغ در دوران نوجوانی
الف) بلوغ جسمی در دوران نوجوانی
برای هر جنس (مذکر- مونث) تا ده سال فاصله زمانی برای رسیدن به بلوغ جنسی کامل وجود دارد. همسالان در ارتباط با یکدیگر، مقرراتی دارند که هر عضو گروه ملزم به رعایت آنهاست و آنان که از نظر جسمانی رشد کافی ندارند در این گروه ها پذیرفته نمی شوند. تاثیر رشد سریع و یا عدم رشد جسمانی کافی، برای پسران به مراتب بیش از دختران است. فردی که رشد جسمانی سریعتری نسبت به همسالانش دارد، در دوران نوجوانی، بلندتر، سنگیت تر و بالاخره قویتر از دیگران است، گرچه آنان که از نظر جسمانی عقب ترند در اینده از او سبقت بگیرند. نوجوانی که از نظر جسمانی از دیگران برتر است، در امور ورزشی سرآمد بوده و در نتیجه بیشتر مورد توجه همسالان خویش است. بعلاوه نوجوانانی که رشد سریعتری نسبت به دیگران دارند در مقایسه با آنان که از نظر جسمانی رشد کافی نیافته اند، افرادی ارامتر، ساده تر و با اخلاق خوش می باشند. البته عکس این نظریه نیز صحیح است.
ب) علائم بلوغ جنسی در دوران نوجوانی
مراحل تکامل جنسی بلوغ در دختران عبارتست از:
مرحله1: قبل از بلوغ
مرحله2: شروع رشد و تکامل جوانه زیر آرئول (هاله پستان) عریض شدن آرئول همراه با ظاهر شدن مقادیر کمی مو در ناجیه لب های دستگاه تناسلی خارجی و زیر بغل آن.
مرحله3: افزایش اندازه بافت قابل لمس پستان و هاله پستان، افزایش موهای زبر در ناحیه شرمگاهی و زیر بغل، ظهور بوی ویژه بدن.
مرحله4: افزایش بیشتر در اندازه پستان و هاله پستان که باعث برآمدگی بیشتر پستان می شود.
گفتار دوم: روانشناسی بلوغ
بلوغ دوران دگرگونی عظیمی است. در این دوران نه تنها تغییرات جسمی مهمی در نوجوانان پدیدار می گردد بلکه اغلب دگرگونی های برجسته اجتماعی چون روابط او با پدر و مادر، همبازیها و سایر افراد تاثیر گذار در زندگی او نیز در همین سنین به وجود می آیند و در این روند، همه کسانی که به نوعی در مورد او نگران هستند با دلواپسی های بسیار دست به گریبان می شوند.
الف) علائم بلوغ روحی در دوران نوجوانی
به عقیده گروهی نقطه زمانی پیدایش غریزه جنسی را در کودک شروع بلوغ می گویند. این دوره منشا تغییرات زیادی در وجود شخص می باشد. بلوغ موجب می شود که شخص بگونه ای متفاوت رفتار و احساس نماید و نگاهش نسبت به جهان تغییر کند. برخورد او نسبت به دیگران و خودش عوض شود. ما تماشاچیان، پاها و دستهایش را می بینیم که دراز شده اند و قدش را که بلند شده یا کوتاه مانده ولی قدرت آن را نداریم که در ذهن یک دختر و پسر نفوذ کنیم و ارزوهای پنهان او را به هنگام مطالعه سرگذشت دانشمندان، مخترعین و یا خلبانان بفهمیم و یا قهرمان ذهنی یک دختر، اعم از حقیقی و تخیلی را بشناسیم و اشتیاق او برای کارهای گروهی یا علاقه به لباس و نقاشی را درک کنیم. شاید بتوانیم تاب خوردن نوجوان را بین دو حالت فعالیت شدید جسمی و بی حالی به چشم ببینیم و گاهی هم از مشاهده آن سخت دچار اضطراب شویم ولی تغییرات شیمیایی درون بدن او که انرژی را ایجاد و مصرف می کنند غیر قابل مشاهده هستند. مشاهده رفتار ظاهری نوجوانان هنگامی ارزش پیدا می کند که والدین به حد کافی شکیبایی به خرج دهند و انگیزه های درونی آنها را درک کنند. اگر پدر و مادر راه و رسم این بازی را یاد بگیرند. بسیاری از مسائل قابل حل هستند. دیر به رختخواب رفتن و دیر از خواب برخاستن یک نوجوان می تواند حالات روحی روز او را نشان دهد و احتیاج به تجزیه و تحلیل دارد. اگر انگیزه و علل رویازدگی و اضطراب نوجوان از این که نکند بفهمند! و خرده گیری های متعدد او را نسبت به خواهر و برادر کوچکترش بشناسیم و درک کنیم، از مشاهده آنها مضطرب نخواهیم شد. هنگامی که نوجوان در موقعیتی قرار می گیرد که اگر مدتها قبل قرار می گرفت وجودش به هزارپاره تقسیم می شد و کف نفس ستایش انگیزی از خود نشان می داد و زمانی که تفاوت بین حق و باطل را به خوبی در مورد موضوعی تشخیص می دهد که قبلاحد و مرز آن برایش مخدوش بود، وقتی که همدردی و همفکری نسبت به موقعیتی نشان می دهد که بهیچ وجه نفعی برایش در برندارد آن وقت است که ما حقیقتا به خودمان دست مریزاد می گوییم و همین مسائل در رشد وجود دارد که آنها را با متر و کیلو نمی شود اندازه گرفت! اغلب نوجوانان مراحل بلوغ را به طور طبیعی و بدون درد و ناراحتی از سر می گذرانند و مردان و زنانی کارآمد، خوشبخت و موفق خواهند شد.
بنابراین اگر آرام، عمیق و صادقانه با آن ها برخورد کنید مطمئن باشید که همه ی مشکلات و سؤالات خود را در همه ی زمینه ها با شما در میان خواهند گذاشت. این بهترین راه برای راه یافتن در دل نوجوانان است زیرا هرچه برای او مهم باشد، زجرآور و دردناک هم خواهد بود و دانستن حقایق نصفه نیمه او را سخت آزار می دهد.
1- مشکلات عاطفی و روانی
چنانکه گفته شد دوران بلوغ در زندگی نوجوانان و جوانان با مشکلات عاطفی و روانی همراه است، زیرا آن زیر فشار عوامل درونی و بیرونی از خود واکنش های مختلفی نشان می دهند. عده ای از آنان به انزوا و گوشه نشینی کشیده می شوند. یعنی مشکل بر قراری تماس با دیگران در آن ها رشد می کند. این دسته، افرادی کم رو، حساس و فاقد اتکا به نفس هستند. نوجوانان در برابر فشارهای دوران بلوغ واکنش نشان می دهند. به این واکنش ها در اصطلاح روانشناسی مکانیزم های دفاعی می گویند و نتیجه ی آن ها کاهش تنش ها و فشارهای روحی است که البته جریانی تسکین دهنده ولی موقتی است. از مکانیسم های دفاعی نوجوانان در هنگام تنش های آن ها بایستی موارد زیر را یادآور شد:
1-1 عقب نشینی: نوجوان هنگامی که خود را در انجام کاری ضعیف می بیند، به قهقرا بر می گردد و رفتار کودکانه ای از خود نشان می دهد و خود را متکی به بزرگترها وانمود می کند.
1-2- همانندسازی: در این حالت نوجوان رفتار دیگران را به خود نسبت می دهد و به این ترتیب می خواهد خود را موجه نشان دهد.
1-3- برون فکنی: در این حالت نوجوان آنچه از صفات ناپسند در خود دارد به دیگران نسبت می دهد و از دیگران عیب می گیرد؛ عیوبی که در خود او وجود دارد.
1-4- جبران: حالت مثبتی از رفتار نوجوان است که او سعی می کند به جبران ناتوانایی هایی که در مواردی دیگر از خود نشان داده بپردازد و با رفتاری تازه آن ها را جبران کند. عدم توفیق در تحصیل، ولی کسب افتخار در ورزش یا رفتارهای دیگر.
1-5- توجیه برای کارهای ناپسند: نوجوان سعی می کند برای خطاهای خود توجیه قایل شود. دلیل تلاشی برای رفتارهای ناپسند از آن جمله است. مثل عدم توفیق در کاری به علت اشتغال به کارهای دیگر.
1-6- تمایلات سرکوفته: وقتی نوجوان در کاری توفیق پیدا نمی کند، میل به انجام آن کار در نهاد او به صورت سرکوفته باقی می ماند.
وقتی مکانیسم های نوجوان از حد مکانیزم های دفاعی تجاوز کند، به صورت حالات هیجانی نگرانی، احساس حقارت، احساس گناه، پرخاشگری و غیره ظاهر می شود.
2- نمونه ای از مشکلات عاطفی و روانی در نوجوانان
نیازهای عاطفی کودکان با مراحل رشد، تغییر می یابند و این تغییر و تحول در انتقال کودک از مرحله ی کودکی به مرحله ی نوجوانی و بلوغ محسوس تر از سایر مراحل زندگی است، زیرا فرد در این دوره بیشتر به آینده توجه دارد و بر خلاف مرحله کودکی که در زمان حال زندگی می کرد و گذشته و آینده برایش معنا و مفهوم نداشت. از جمله عوامل مؤثر در حفظ یا اختلال تعادل عاطفی و ارضای مطلوب نیازهای عاطفی در اواخر دوره ی نوجوانی، انتخاب شغل است. بدین معنا که اگر شغل هر فرد با سلیقه و استعدادهای او متناسب باشد تعادل عواطف او خود به خود تأمین خواهد شد. در غیر این صورت باعث بهم خوردن و اختلال آن می شود. والدین و معلمان در این امر بسیار موثرند و وظیفه آنان است که نوجوان را به شغل مناسب استعدادش تشویق و رهبری کند. چه بسا جوانانی که در محیط ما به علت عدم راهنمایی و رهبری از پیدا کردن شغل مناسب، محروم شده اند و همیشه در تشویش و ناراحتی روان بسر می برند. عامل مهمتر و موثرتر دیگر در تامین تعادل عاطفی، انتخاب همسر است که متاسفانه با پیشرفت تمدن، مشکلتر می شود. سعادت هر فرد در زندگی زناشویی وقتی تامین می شود که در انتخاب همسر دقت کرده فردی را انتخاب کند که میان آنها توافق روانی، عقلی، بیولوژیک و اقتصادی موجود باشد و در این صورت است که هر دو طرف از تعادل عاطفی برخوردار بوده می توانند نیازهای عاطفی مربوط را بهتر ارضا کنند. در این مشکل نیز والدین و معلمان می توانند رهبر خوبی باشند و پسر و دختر را در انتخاب همسر مناسب کمک کنند.
ب) نقش والدین در دوران بلوغ
دوران بلوغ «دوران حکومت سرنوشت انسان است» و این که کودک چگونه از آن سربر آورد به تمامی به نوع برخورد او با مراحل بلوغ بستگی ندارد بلکه نوع روابط والدین با او و تاثیری که بر ساختار زندگی او می گذاریم، دارای اهمیت زیاد است. اگر به او اطمینان خاطر بدهیم و امنیت و خوشحالی حضور ما را در زندگی خود احساس کند، به خوبی قادر خواهد بود بر اضطرابها و نگرانی های بیشمارش فائق آید. شجاعت یا عدم اعتماد به نفس، اعتقاد به شانس و اقبال، شک و تردید نسبت به دیگران، کفایت و کارایی و هنردوست داشتن و عشق ورزیدن و همه عواطف و احساسات نوجوان مولود تجربیاتی هستند که در طول سالهای بلوغ در کانون خانواده اندوخته است. برای مثال «مریم» نزد مادرش می آید و از معلمش شکایت می کند. چنانچه مادر قبل از قضاوت عجولانه به حقایق توجه نماید در پرورش حس مسئولیت در دخترش کاملا موثر خواهد بود.
میزان انضباطی که در هنگام خردسالی به فرزندمان تحمیل می کنیم در رفتار او به هنگام نوجوانی تاثیر مستقیم خواهد داشت. چنانچه به ندرت سرش فریاد بکشیم او نیز به خود اجازه نخواهد داد در حضور ما و یا یک بزرگتر صدایش رابلند کند. چنانچه با همسر خود مهربان و آزاده باشیم دختران و پسران ما به راحتی قادر خواهند بود از احساسات خود با ما سخنی بگویند. اگر از اعمال نیک آنها قدردانی کنیم و رفتار نامتعادل آنها را بدون قضاوت شخصی مورد انتقاد قرار ندهیم هرگز مشکلات خود را از ما پنهان نخواهند کرد. گاهی بدجوری به



قیمت: 10000 تومان