—d1725

دانشگاه قم
دانشکده الهیات و معارف اسلامی
پایان نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث
عنوان :
نقد وبررسی نظریة اخباریان پیرامون فهم قرآن کریم با تکیه بر دیدگاه امام خمینی (ره)
استاد راهنما :
دکتر سید رضا مؤدب
استاد مشاور :
دکتر محمد تقی دیاری بیدگلی
نگارنده :
علی محمد خزانی
زمستان 1389

تقدیم به :
تجلی اسم اعظم خداوند در کره خاکی
مولی الموحدین امیر مؤمنان علی بن ابیطالب علیه السلام
و شاگرد مکتب آن امام همام ، نادره روزگار ، طبیب قلوب مشتاق
حضرت روح الله الموسوی الخمینی نوّرالله مرقده و عطّرالله جسده
تشکر و قدردانی :
بدون شک هیچ تلاشی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید مگر با راهنمایی بزرگان در غایت بزرگواری وصبوری؛ شکیبان در نهایت شکیبایی ، لذا بر خود واجب دانسته که خاضعانه
از جناب آقای حجة الاسلام دکترسید رضا مؤدب که زحمت راهنمایی این رساله
را داشته و من را در تدوین پایان نامه رهنمون بوده اند نهایت تشکر و سپاس را
داشته باشم . و از جناب آقای حجة الاسلام دکتر محمد تقی دیاری بیدگلی
که زحمت مشاوره این رساله را تقبل نموده و حقیر را مرهون عنایتها ،
دقت هاو نکته سنجی های خویش نموده اند کمال امتنان و
سپاسگزاری را دارم و در نهایت ازهمه عزیزانی که در طول
دوران تحصیل خویش از آنهادرس فراگرفته و
پند آموخته ام صمیمانه و خاضعانه
سپاسگزارم .
چکیده :
اخباریان با استناد به بعضی آیات قرآن و وروایاتی چند از جمله روایت « من خوطب » معتقدند : فهم قرآن و تفسیر آن تنها در اختیار مخاطبان خاص قرآن قرار دارد ؛ مخاطبان خاص قرآن از دیدگاه ایشان پیامبر (ص) و امامان شیعه هستند ، معتقدند تمامی آنچه تا ابد مورد نیاز جامعه بشری است در قرآن کریم آمده و تبیین و توضیح آن در روایات اهل بیت (ع) بیان شده است و لذا در مورد آیاتی که روایاتی ذیل آن به ما نرسیده حکم به توقف می کنند ؛ امام خمینی معتقد است مراتبی از فهم قرآن برای همه آگاهان به مقدمات مورد نیاز ، امکان پذیر بوده و آنچه از روایات از جمله حدیث ثقلین استنباط می شود این است که فهم قرآن دارای مراتبی است که مرتبه عالی آن در اختیار انسان کامل یعنی پیامبر و امامان می باشد ، ایشان با استناد به روایت «تجلی » معتقد است خداوند با کلامش یر یندگان تجلی نموده است و قرآن تجلی اسم اعظم خداوند بوده و پیامبر (ص ) و اهل بیت (ع) نیز تجلی اسم اعظم خداوند هستند که در پوششهای به ظاهر جداگانه ای در این جهان ظاهر شده اند و علت این که قرآن در پوشش الفاظ و عبارات بشری در آمده این است که برای کران و کوران در این جهان قابل درک باشد ؛ آیات زیادی در قرآن کریم وجود دارد که بشر را دعوت به قرائت ، تدبر ، تعقل ، تحدی و مبارزه طلبی ، تبشیر و انذار نموده ، آیاتی به صورت سؤال و جواب بین خداوند و بندگان مطرح شده ، آیاتی دیگر مراجعه به قرآن را عامل نجات از گمراهی دانسته و آیاتی نیز احکام عملی جامعه را به صورت ریز بیان نموده ؛ از طرفی روایاتی که قرآن را مرجع تشخیص صحت و سقم روایات دانسته ، سیره پیامبر و امامان معصوم (ع) که در تفسیر قرآن از آیات دیگر کمک گرفته اند همه دال بر این مطلب است که قرآن کریم برای مسلمانان قابل فهم بوده و در سراسر زندگی خویش در طول تاریخ آنرا به کار بسته اند و برداشت اخباریان از آیات نوعی تفسیر به رأی بوده ، یا این که آن روایات در کنایه به دیدگاه اهل سنت و اصول مورد استفاده آنها مانند قیاس ، استحسان ، مصالح مرسله و مانند آن گفته شده است
کلید واژه ها : اخباریان ، امام خمینی (ره)، قرآن ، فهم قرآن ، اهل بیت (ع) .
فهرست مطالب
عنوان……………………………………………………………………………………………………………………..صفحه
فصل اول : کلیات
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………..1
بیان مسئله …………………………………………………………………………………………………………………….3
اهمیت و ضرورت ………………………………………………………………………………………………………..3
پیشینه …………………………………………………………………………………………………………………………3
روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………..6
سؤال اصلی …………………………………………………………………………………………………………………..7
سؤالات فرعی ……………………………………………………………………………………………………………….7
فرضیه ها ……………………………………………………………………………………………………………………..7
اهداف ………………………………………………………………………………………………………………………….8
ساماندهی پژوهش …………………………………………………………………………………………………………8
تعاریف و اصطلاحات…………………………………………………………………………………………………….9
اخباری …………………………………………………………………………………………………………………..9
قرآنیون ………………………………………………………………………………………………………………….9
اصولی………………………………………………………………………………………………………………………….10
فصل دوم : دیدگاه امام خمینی در زمینه فهم قرآن و مراتب آن
مردی از جنس نور ………………………………………………………………………………………………………11
جامع اضداد…………………………………………………………………………………………………………………12
زندگی نامه علمی ……………………………………………………………………………………………………….13
امام و تهذیب نفس ………………………………………………………………………………………………………15
لطایف عرفانی در بیان امام ……………………………………………………………………………………………17
برخورد امام با بزرگان فلسفه و عرفان …………………………………………………………………………….18
نگاه امام به قرآن و تفسیر………………………………………………………………………………………………21
وجوه اشتراک و افتراق امام و اخباریان در مسئله فهم قرآن ………………………………………………24
امام و مراتب فهم قرآن ………………………………………………………………………………………………26
جایگاه قرآن پیش از تنزل………………………………………………………………………………………………27
تجلی خداوند در قرآن و نتایج آن ………………………………………………………………………………….29
قابل فهم بوده ظاهر قرآن برای همگان ………………………………………………………………29
شناخت و تفهیم یگانگی خدااصلی ترین هدف قرآن ………………………………………….30
وصول به مقام قرب الهی ………………………………………………………………………………..30
معرفی حق تعالی و نشر توحید ………………………………………………………………………..31
قران کامل ترین کتاب و دربردارنده شریعت ابدی ………………………………………………32
اثبات وجود بطون مختلف برای قرآن و پیوند ناگسستنی بین ظاهر و باطن ……………..35
معیت قرآن و اهلبیت ……………………………………………………………………………………….38
جامعیت قرآن …………………………………………………………………………………………………40
اختصاص فهم کامل ظاهر و باطن قرآن به پیامبر و ائمه ……………………………………….42
امام و موانع فهم قرآن ……………………………………………………………………………………………….44
الف ) خودبینی……………………………………………………………………………………………44
ب ) اندیشه ها و مذاهب باطل ……………………………………………………………………….44
ج )انحصار فهم قرآن در فهم پیشینیان ………………………………………………………………..45
د )معاصی……………………………………………………………………………………………………….45
هـ )حب دنیا…………………………………………………………………………………………………..46
نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………………………………….47
فصل سوم : تبیین و بررسی دیدگاه اخباریان راجع به تفسیر قرآن با تاکید بردیدگاه امام خمینی
پیدایش اخباریگری در مکتب شیعه………………………………………………………………………………..48
چند نظریه در مورد منشأ پیدایش اخباریگری …………………………………………………………………49
بزرگان مکتب اخباری ………………………………………………………………………………………………..50
آشنایی با فوائد المدنیه ………………………………………………………………………………………………..52
بررسی ونقد آیات و روایات مورد تمسک اخباریان ………………………………………………………..55
الف ) آیات ……………………………………………………………………………………………………………….58
استدلال اخباریان به آیات …………………………………………………………………………………………….68
پاسخ ………………………………………………………………………………………………………………………….70
نتیجه نهایی ………………………………………………………………………………………………………………..72
ب ) روایات ………………………………………………………………………………………………………………72
روایاتی ناهی از حکم دادن بر خلاف ما انزل الله ………………………………………………….73
روایات ناهی از فتوی دادن غیر عالمانه ………………………………………………………………73
روایات ناهی از عمل به رای و قیاس …………………………………………………………………74
روایاتی مبین آمدن همه احکام مورد نیاز بشر در قرآن و سنت پیامبر(ص) … …………79
روایات تعیین کننده قیم یا مخاطبانی خاص برای قرآن………………………………………..80
روایاتی با موضوع تمسک به اهل بیت و عترت پیامبر(ص) ………………….85.
روایاتی با موضوع تمسک به اهل بیت و عترت پیامبر(ص) ………………….88
روایات بطون مختلف قرآن ……………………………………………………………….90
روايات عام و خاص و ناسخ و منسوخ داشتن سنت پیامبرهمچون قرآن کریم………. .106
روایات مبین مقدمات و نیازمندیهای مفسر …………………………………………..112
روایاتی در مورد اصناف مردم با هدف تشویق به علم آموزی………………….116
نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………..121
فصل چهارم : نقد بیرونی اخباریان
نقد مبانی اخباریگری با آیات و ورایات دیگر………………………………………………………………..122
آیات……………………………………………………………………………………………………………..122
آیات قرائت …………………………………………………………122
آیات تفکر و تدبر ……………………………………………………………………………..124
آیات تحدی و هماوردطلبی ………………………………………………………………..127
قرآن کتاب هدایت …………………………………………………………………………….128
آیات روشنی و بینادلی ……………………………………………………………………….130
آیات تبشیر و انذار ……………………………………………………………………………..132
آیات الاحکام ……………………………………………………………………………………132
آیات عبرت آموزی و پند گرفتن …………………………………………………………..134
آیات سؤال و جواب بین خداوند و بندگان …………………………………………..135
قرآن کتاب حکمت و علم……………………………………………………………………136
روایات ………………………………………………………………………………………………………..137
2-1. روایات عرضه …………………………………………………………………………………..137
2-2. قرآن عامل نجات از گمراهی ………………………………………………………………..139
2-3. روایات ارجاع ……………………………………………………………………………………..141
2-4. روایات استنطاق و استشهاد …………………………………………………………………..141
2-5. روایات تفسیری و سیره پیامبر و اهل بیت در تفسیر…………………………………..142
نتیجه نهایی………………………………………………………………………………………………………………..147
منابع و مآخذ ……………………………………………………………………………………………………………148
منابع نرم افزاری ……………………………………………………………………………………………………….157
فصل اول
كليات
مقدمه
خداوند بر بشر منت نهاد و انسان را به دو بال برای پرواز مجهز ساخت ، پروازی به سوی بی نهایت ؛ این دو بال بنا بر نامگذاری روایات یکی به رسول باطنی و دیگری به رسول ظاهری مشهور شد رسول باطنی همان خرد بشری بوده و رسول ظاهری پیامبران الهی هستند که با سیره عملی و کتاب آسمانی شان راه را به ما نشان داده اند ، در این میان بشریت که دارای دو قوه عقل و جهل یا دل و نفس بودند عده ای خواسته های نفسانی را بر خواسته های الهی ترجیح دادند و خواسته یا نا خواسته قدم در راه باطل و مخالفت با فرامین رسولان الهی باطنی و ظاهری نهادند و در هر راهی و زمینه ای که وارد شدند همه تلاششان این بود که به خواسته های نفسانی جامه عمل بپوشند هر چند نام خواسته های نفسانی را عناوین دلفریبی مانند عقل گرایی یا علم گرایی یا مانند آن بگذارند . این گروه اگر در تفسیر قرآن وارد شدند بر خلاف ظاهر آن دستور داه و نفس پرستی ها یا مصالح دنیویشان را مصداق تفسیر قرآن دانستند و لذا از طرف پیامبران و بویژه پیامبر اسلام ( ص)و ائمه (ع) موضع گیریهای تندی علیه اینان صورت گرفت تا شاید متنبه شده به راه حق باز گردند اما عده ای بر ضلالت خویش افزودند و عده ای نیز راه میانه را در پیش گرفتند و …
از زمان نزول قرآن تاکنون مسلمانان در پی فهم قرآن بوده تا این کتاب الهی را در زندگی خویش به کار بندند و در هر زمانی تحت تاثیر شرایط محیطی و فرهنگ و حکومت غالب در آن دوران یا دخالت پنهان و حساب شده اهل کتاب و بیگانگان و مغرضان یا به خاطر بی دقتی و مانوس نبودن با فرهنگ و زبان قرآن به گونه ای به تفسیر قرآن پرداخته اند و چه بسا به افراط و تفریطهایی دچار شده اند که گاه مایه درد سر و طعن شده است و خواندن قرآن را به قبرستان برای اموات محدود کرده و باعث مهجوریت این کتاب مقدس شده است ، حال آنکه در درجه اول آیات قرآن و سپس روایات پیامبر(ص) و ائمه هدی (ع) بهترین راهنما و راهگشای ما در فهم قرآن می باشد به شرط آنکه با این مجموعه بیگانه نباشیم و از اغراض و مطامع دنیوی چشم بپوشیم ؛ آنچه در این پژوهش در پی آنیم بررسی رویکردهای مختلفی است که راجع به فهم آیات و محتویات قرآن و مراتب آن پدیدار شده است .
محور اصلی مباحث در این نوشته بررسی دیدگاه اخباریان پیرامون فهم قرآن کریم و نقد آن با تکیه بر دیدگاه امام خمینی می باشد ، اشاره ای به دیدگاه فرقه قرآنیون نیز بدین جهت است که دیدگاهی مقابل اخباریان دارند ؛ در نهایت از آیات قرآن و روایات ائمه معصومین نیز در تبیین بیشتر گفته هایمان سود جسته ایم ، باشد که بتوانیم قدمی هر چند کوتاه درراه فهم درست قرآن کریم برداشته باشیم .
بیان مسئله
این تحقیق در پی آنست که دیدگاه اخباریان راجع به چگونگی و مراتب فهم قرآن کریم را با تکیه بر دیدگاه امام خمینی ( ره ) نقد و بررسی کند و در این رابطه به دیدگاه فرقه قرآنیون نیز اشاره ای نموده و ارتباط این دیدگاه را با دیدگاه اخباریان روشن خواهیم نمود ، همچنین در نقد دیدگاه اخباریان از دیگر آیات و وروایات نیز استعانت جسته ایم .
اهمیت و ضرورت
قرآن کریم کتاب هدایت و مایه رستگاری بشر است و این مطلب به کرات در آیات و روایات به چشم می خورد ؛ با وجود آنکه تحقیقها و تفاسیر زیادی در رابطه با قرآن و مفاهیم آن نوشته شده هنوز هم عده ای با تمسک به روایاتی ضعیف و غیر قابل اعتماد شبهه افکنی نموده ، فهم قرآن را دور از دسترس بشر عادی جلوه می دهند ، عده ای دیگر قرآن را بسیار ساده و پیش پا افتاده معرفی کرده و محتویات قرآن را در حد فهم عرب جاهلی عصر نزول پایین می آورند و بالاخره عده ای عقاید و نظرات شخصی خویش را بر قرآن تحمیل می کنند ، در این میان آنچه اهمیت بررسی دیدگاه اخباریان را روشن می کند این است که این گروه افکار و سخنان خود را با تکیه بر آیات و روایات بیان می کنند ، لذا شناختن این گروه و بررسی مبانی افکارشان ضرورت پیدا می کند .
پیشینه
از دیر باز تاکنون به صورت پراکنده در کتب تفسیرو علوم قرآنی و بویژه اصولی دیدگاه اخباریان راجع به فهم قرآن به بوته نقد کشیده شده و تقریبا همه اصولیان به مناسبت بحث به نقد اخبارین پرداخته اند که از جمله می توان به نقد شیخ انصاری در فرائد الاصول اشاره کرد اما نقد دیدگاه اخباریان با تکیه بر دیدگاه امام خمینی در جایی بیان نشده ؛ در رابطه با موضوع فهم قرآن به طور کلی و فهم قرآن از دیدگاه امام خمینی (ره ) به صورت اختصاصی مقالاتی نگاشته شده از جمله :
عمومی یا اختصاصی بودن فهم قرآن کریم ، محمد جواد حیدری ؛ظاهر و باطن قرآن ، محمد کاظم شاکر ؛ اندیشه های قرآنی امام خمینی ، جعفر نکونام؛ مبانی و مراتب فهم قرآن ، علی اسعدی ؛ امکان و جواز فهم قرآن ، محمد تقی مصباح ، به نگارش غلامعلی عزیزی کیا ؛ بررسی امکان فهم و جوار تفسیر قرآن در دیدگاه فریقین ، محمد رضا مجیدی ؛ امکان و فهم صحیح قرآن کریم از منظر امام خمینی ( ره ) ابراهیم کلانتری ؛ ظهر و بطن قرآن ، سید حسین هاشمی ؛ معصومان و فهم ویژه آنان از قرآن ، سید رضا مؤدب ؛ شرایط باطنی فهم قرآن در نگاه امام خمینی ، مجید فلاح پور ؛ امام خمینی قرآن و تفسیر ، سید حیدر علوی نژاد ؛ رابطه متقابل کتاب و سنت ، علی نصیری ؛
ظهر و بطن قرآن کریم ، ابراهیم کلانتری ؛ حروف هفتگانه قرآن از نگاه امام خمینی ، سید رضا مؤدب ؛ روش تفسیری امام خمینی ، زین العابدین عبد السلام ـ مترجم موسی حسینی ؛ ویژگیهای قرآن از نگاه امام خمینی ، علی نصیری ؛ فهم پذیری قرآن ، محمد باقر سعیدی روشن ؛ بررسی برخی از منابع فهم ، علی اوسط باقری ؛ شبهات ظاهرگرایان در فهم قرآن ، علی اسعدی ؛ مصادر فهم قرآن ، محمد باقر سعیدی روشن ؛ فهم شریعت به استناد ظاهر کتاب و سنت با توجه به نظر امام خمینی ، صدیقه میر شمسی ؛ راهکارها و ابزارهای فهم و تفسیر قرآن ، عزت الله مولایی نیا ؛ شرایط باطنی فهم قرآن در نگاه امام خمینی ( ره ) ، مجید فلاح پور ؛ فهم قرآن از دیدگاه امام خمینی ( ره )، محمد علی تجری ؛ و…
همچنین پایان نامه های زیر نیز در رابطه با موضوع مورد بحث نگاشته شده است .
بررسی سندی و دلالی روایات اهل بیت (ع) در باب مراتب فهم قرآن نوشته محمد منتظری نجف آبادی ؛ بررسی سندی و دلالی روایات فهم قرآن نوشته زهرا هاشم آبادی ؛ مقارنه مکتب اخباری و اصولی نوشته فاطمه شریفی سدهی ؛ سیری در اندیشه عرفانی امام خمینی در تفسیر قرآن کریم نوشته علی محمد فلاحی ؛ نقد و بررسی دلیل اخباریان در رد اصولیان با تاکید بر قرن های 12 ، 13 و 14 نوشته طارق شریفی .
نو آوری این پایان نامه نسبت به نوشتارهای موجود در این زمینه ، طبقه بندی و بررسی محتوایی دیدگاه اخباریان است که به دو صورت نقد محتوایی روایات مورد تمسک شان و همچنین نقد مبانی آنان در مورد تفسیر قرآن بدان پرداخته ایم همچنین نگاهی اجمالی به دیدگاه قرآنیون داشته ایم زیرا این گروه تقریبا نو ظهور مقابل اخباریان بوده و معتقدند قرآن در تفسیر و تبیینش از غیر خودش بی نیاز است و در این راه به تفریط دست زده اند ؛ تلاش ما بر آن بوده که بتوانیم دیدگاههای یاد شده را با واقع بینی ، به صورت مستدل و با تکیه بر دیدگاه امام خمینی این اعجوبه روزگار به بوته نقد بگذاریم و قدمی بایسته در راه فهم قرآن کریم برداشته باشیم .
روش تحقیق
این تحقیق به روش کتابخانه ای نگاشته شده و تمام روایات و دیدگاههای مربوطه از آثار صاحبانشان یا کتب و مقالات موجود در این زمینه و نرم افزار های موجود گردآوری شده و سپس با استفاده از دیگر روایات ، آیات قرآن و نظرات بزرگان بویژه امام خمینی (ره )مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است ، شایان ذکر است این نوشتار بیشتر جتبه بنیادی داشته اما تلاش نموده ایم در لابلای آن به تناسب موضوع ، اشاراتی نیز به جنبه کاربردی مباحث طرح شده داشته باشیم
سؤال اصلی
اخباریان در زمینه فهم قرآن چه نظری دارند و امام خمینی در این خصوص چه دیدگاهی دارد ؟
سؤالات فرعی
مبانی اخباریان راجع به فهم قرآن چیست ؟
من خوطب به از نظر اخباریان چه گسانی هستند؟
مراتب فهم قرآن چگونه است و دیدگاه اخباریان در این خصوص چیست ؟
اصولیان بویژه امام خمینی در مورد فهم قرآن چگونه استدلال می کنند ؟
فرضیه ها
اخباریان با تمسک به برخی روایات وآیات و تفسیر و تبیین آنها به طریق دلخواه خودشان ، آنها را مبنا قرار داده و معتقدند فهم قرآن تنها در اختیار افرادی خاص قرار دارد . طبق دیدگاه اخباریان مخاطبان قرآن (من خوطب ) کسانی هستند که قرآن به آنها وحی شده ، که همان پیامبر(ص) و ائمه اهل بیت (ع) می باشند .
از آنجا که قرآن کتاب هدایت برای تمامی بشریت و در همه زمانهاست هر کسی ، در هر عصر و زمانی متناسب با دانش و درک خویش قرآن را فهمیده و از آن بهره می برد؛ لکن اخباریان چون فهم قرآن را تنها در اختیار افرادی خاص می پندارند بنا بر این مراتب فهم نزد آنها معنایی تدارد .
اصولیان بویژه امام خمینی نیز فهم قرآن را برای همگان ( به شرط آشنایی با زبان عربی و مقدمات مورد نیار تفسیر ) امکان پذیر دانسته ؛ هر چند امام و دیگر بزرگان از جمله جوادی آملی معتقدند فهم قرآن دارای مراتب بوده و صفای دل و تهذیب نفس در این میان نقش کلیدی دارد .
اهداف تحقیق
تبیین و بررسی مقوله فهم قرآن از دیدگاه اخباریان و امام خمینی (ره ) .
بررسی مبانی مورد تمسک اخباریان به عنوان گروهی که بر مبنای روایات به تفسیر قرآن پرداخته اند .
بررسی نگاه امام خمینی به عنوان نابغه دوران معاصربه قرآن و تبیین دیدگاه ایشان به عنوان فردی که مجموع روایات مورد تمسک اخباریان و دیگر فرقه ها را بررسی نموده و تلاش در فهم مراد ایشان در نگرش عرفانی به تفسیر قرآن .
بررسی فهم پذیری قرآن با استفاده از آیات و روایات به دور از هرگونه تعصب و پیش داوری .
تلاش در ایجاد سازگاری بین دیدگاه اخباریان و اصولیان از طریق نگاه خاص امام خمینی به قرآن ومقوله تفسیر .
ساماندهی پژوهش
این پژوهش در یک مقدمه و چهار فصل تدوین شده ؛ در فصل اول پس از طرح مسئله ؛ بیان پیشینه ؛ ضرورت و روش تحقیق، فرضیه ها و اهداف تحقیق را بیان نموده و اصطلاحاتی مانند اخباری ، اصولی و … را تعریف نموده ایم ؛ در فصل دوم در مورد دیدگاه امام خمینی پیرامون فهم قرآن و مراتب آن به بحث و بررسی پرداخته ایم و تجلی خداوند در قرآن از دیدگاه امام و نتایج آن مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است ، در فصل سوم ضمن بیان خلاصه ای از تاریخچه اخباریان و سرشناسان این فرقه مبانی اخباریان اعم از آیات و روایات در رابطه با فهم قرآن ، مخاطبان آن و چگونگی تفسیر آن مورد بررسی و تبیین قرار گرفته و نقد آن با دیدگاه امام خمینی مورد بررسی قرار گرفته و از دیدگاه دیگر اصولیان هم گهگاهی استفاده نموده ایم و اصطلاحا آن را نقد درونی نام نهاده ایم و بالاخره در فصل چهارم به نقد بیرونی دیدگاه اخباریان پرداخته ایم و با استفاده از آیات قرآن کریم و روایات مقابل دیدگاه اخباریان به نقد این دیدگاه و تبیین قابل فهم بودن قرآن و چگونگی استفاده از روایات در تفسیر پرداخته ایم و البته در این فصل نیز از دیدگاه امام و دیگران در تبیین گفته هایمان استفاده نموده ایم .
تعاریف و اصطلاحات
اخباری
منسوب به اخبار ، کسی که حکایات و قصص و نوادر را روایت کند، در مقابل اصولی و مجتهد ؛ در اصطلاح فقهای شیعه اخباری کسی است که فقط به ظاهر احادیث تمسک کند و به ادله عقلیه [ تمسک ] نکند ، این گروه از قرن یازدهم به بعد به صورت خاص در مقابل اصولیها قد علم نموده و محمد امین استرآبادی شاخص ترین فرد این گروه می باشد که با نوشتن کتاب « فوائد المدنیه » به صورت مبسوط دیدگاه اخباریان را بیان نموده است.
قرآنیون
دقیقا مقابل دیدگاه اخباریان دیدگاه فرقه قرآنیون می باشد گروهی که در تفسیر قرآن از روش تفسیر عقلی و فهم قرآن با قرآن استفاده می کنند و معتقدند اصولا تفسیر برای چیز غامض و پیچیده است حال آنکه قرآن برای فهم و تدبر آسان قرار داده شده اینان روایات اسباب نزول و تفسیرهای مذکور را نیز رد می کنند و می گویند : « کلام بشری که در درستی متن و سندش تردید وجود دارد بر کلام الهی که به درستی اش قطع وجود دارد قابل ترجیح نیست » برخی پژوهشگران فکر انکار سنت را به خوارج نسبت می دهند اما آنچه در زمان ما به صورت مشهود وجود دارد نخستین بار توسط احمد خان در هندوستان در زمان اشغال انگلستان اظهار شد که قرآن را با روش عقلی تفسیر کرد و برای پذیرش سنت شرایط سختی قرار دادکه بر اساس آن بیشتر احادیث را انکار می کرد ؛ سپس عبدالله جکر الوی در پاکستان کار او را پی گرفت وی که از جوابگویی به شبهات حدیثی برنیامد گروهی به نام « اهل ذکر و قرآن » بنیان نهاد و مدعی شد قرآن تنها منبع احکام شرعی است . از رهبران وفعالان این فرقه می توان به دکتر احمد صبحی منصور رهبر معنوی قرانیون در مصر و جهان عرب اشاره کرد که در سال 1977 در الازهر به تدریس اشتغال داشت اما به خاطر در گیری با علمای صوفیه و سلفیه از کار بر کنار و در نهایت به آمریکا پناهنده شد و در آنجا با تاسیس مرکز جهانی قرآن کریم در ایالت ویرجینیا به تبلیغ و ترویج افکارش پرداخت .
اصولی
اصول به معنای اساسها ، ریشه ها و بیخ و بنها و در اصطلاح طایفه ای از علمای اسلام که در امور شرعیه به علم اصول عمل می کنند ، از صدر اسلام افرادی مانند سید مرتضی و شیخ مفید در این گروه جای می گیرند و اصولیگری در همه عصر ها از رایج ترین شیوه ها در بین علمای طراز اول شیعه بوده و هم اکنون نیز این شیوه در بین علما به قوت خود باقی است ، در مقابل دیدگاه اخباریان بعد از ظهور اصولی قدرتمندی به نام وحید بهبهانی تقریبا فاقد طرفدار جدی است .
فصل دوم
دیدگاه امام خمینی در زمینة فهم قرآن و مراتب آن
مردی از جنس نور
تاريكى شب هر چند پرده سياهى بر افق مى‏كشد و بجز ظلمت و سياهى چيزى به نظر نمى‏رسد و موجودات زنده كه با نور سر و كار دارند از جنبش و فعاليت مى‏ايستند و همچون مردگان بى‏حركت مى‏افتند، اما در ضمير دل آگاهان و اولياى الهى چراغى روشن است كه صفحه هستى را روشن مى‏كند و آنچه را كه با نور حسى نمى‏توان مشاهده كرد، با نور معرفت و روشنى باطن مى‏بينند، گويى كه اشعه‏اى ما فوق نور از دل نورانى آنان تابيده و از همه اجسام و حواس عبور مى‏كند و ماوراء طبيعت و حس را نشان مى‏دهد. اين نور، برخاسته از عبادت شب زنده‏داريها و مناجاتهاى عاشقانه و خالصانه و بالاخره پيوند محكمى است كه با كمال مطلق و جميل ‏على الاطلاق پيدا مى‏كنند و هر لحظه نورى و معرفتى افاضه مى‏شود.
هر دمش با من دلسوخته لطفى دگر است اين گدا بين كه چه شايسته انعام افتاد
كريمه «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اعْيُنٍ » (هيچ كس نمى‏داند كه از براى آنان چه چيزى دور از درك و ديد ديگران نگهدارى شده است، چيزى كه باعث روشنى ديده‏ها است) درباره كسانى است كه « تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ» (پهلو از بستر برمى‏دارند و با پروردگار خود به راز و نيازند) « وَ في ذلِكَ فَلَيْتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ » .
آرى سخن در مورد يكى از عارفان دل آگاه و شب زنده‏دارانى است كه پيوسته در سراسر عمر، نيمه‏هاى شب با خداى بزرگ خود مناجاتها و راز و نيازها داشته است و روح عطشان خود را با زمزم معرفت سيراب كرده است. اين روح در اثر اتصال به مبدأ قدرت آنچنان نيرومند گشته كه در عين سلوك إلى اللّه و ارتقاء به سوى وحدت، از كثرات و عالم ماده و معاشرت با اجسام باز نمانده است و آنچنان مقام دلگشاى جمع الجمعى‏يافته است كه به حق مى‏توان گفت: « رُهْبانٌ بِاللَّيْلِ وَ اسْدٌ بِالنَّهارِ». او نه تنها قهرمان بت‏شكن، مبارز بزرگ اسلام، الگوى مجاهدان، شمشير برنده حق، پيشتاز ميدان مرگ و شهادت و بالاخره آيينه تمام نماى وحدت امت و رمز اتحاد امت و امامت است؛ و او نه تنها مسندنشين اريكه افتاء، يكه تاز عرصه فقاهت، محقق قوانين شرعى و مؤسس مبانى اصولى است. بلكه ابر مرد ميدان معرفت و سلوك، قهرمان مسائل غيب و ملكوت، وارسته از ماده و كثرات و طائرى بلند پرواز در فضاى قدس وحدت است.
جامع اضداد
اگر برخى از فلاسفه غرب، جهان را آميخته به منافرات مى‏دانند به حق مى‏توان اين مرد بزرگ را مركز تجمع اضداد و محور كشش‏هاى مختلف دانست. در لحظه‏اى كه دم از معرفت و عرفان و سير و سلوك مى‏زند و به وارستگى از تعلقات دعوت مى‏كند، باشد كه بازماندگان قافله را به همراه قدمهاى تندرو خود به قافله توحيد برساند و پر سوختگان عالم انسانى را با بالهاى سبك پر خود به فضاى تجريد راهنمايى كند، در همان حال به فكر پايه‏گذارى حكومت اسلامى، بازگيرى حقوق مستضعفان و حمايت از اجراى قوانين اسلامى مى‏باشد، و كمتر كسى است كه بتواند بدين گونه مجمع اضداد باشد كه از تصادم آنها مزاجى معتدل و انسانى نمونه پديد آيد. «سرو نديدم بدين صفت متمايل».
جمعت في صفاتك الاضداد و لهذا عزّت لك الانداد
معمولا هر فردى از نظر فكرى و روحى بعد خاصى دارد. تنها نوابغ ونفرات انگشت شمارند كه داراى ابعاد گوناگونى مى‏باشند و اين يكى از خصايص الهى است كه به برخى از افراد داده مى‏شود، « ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيمِ». ) اين فضل و بخشش خداست و آن را بر هر كه بخواهد مى‏بخشد و فضل و بخشش خدا بسيار عظيم (و بى‏پايان) است) ؛ لابد خوانندگان گرامى خواهان سرگذشت زندگى اين مرد بزرگ هستند كه چنين توصيفى از او به عمل آمد .
زندگی نامه علمی
اين شخصيت بزرگ در يك خانواده روحانى در سال 1320 ه ق بيستم ماه جمادى الثانيه، در شهر خمين ديده به جهان گشود، مقدمات لازم از ادبيات فارسى و عربى را در زادگاه خود از اساتيد مختلف آموخت، از نظر كمال به پايه‏اى رسيد كه ناچار بود زادگاه را ترك گفته و در يكى از مراكز بزرگ علمى به تحصيل بپردازد. تصميم بر اين داشت كه رهسپار حوزه اصفهان شود، ولى در همان روزها شهرت و آوازه مرحوم آية اللّه حائرى يزدى در آن منطقه طنين انداخته بود، لذا براى شركت در حوزه علميه اراك كه به وسيله آية اللّه حائرى بنيانگذارى شده بود، به آنجا شتافت و در سال 1339 ه ق در اين حوزه به تحصيل پرداخت. پس از يك سال و اندى مرحوم آية اللّه حائرى تصميم بر انتقال دادن حوزه به شهرستان مقدس قم گرفت و حوزه پر بركتى را در اين شهر به سال 1340 ه ق پايه‏گذارى كرد.
آن روز از عمر شريف حضرت امام خمينى بيش از بيست بهار نمى‏گذشت. به فاصله چهار ماه از مهاجرت آية اللّه حائرى به شهرستان قم ايشان نيز به آن شهر منتقل شد و دروس خود را آغاز كرد. ايشان پس از انتقال به حوزه، فلسفه و حكمت را نزد مرحوم حاجى ميرزا على اكبر حكيم و مرحوم آية اللّه رفيعى فرا گرفت و عرفان علمى و عملى را نزد استاد بزرگوار مرحوم آية اللّه شاه‏آبادى آموخت و بخشی از كتاب كفاية را نزد مرحوم آية اللّه يثربى فرا گرفت، آن گاه از سال 45 تا 55 رسما در محضر درس مرحوم آية اللّه حائرى شركت كرد و از آن منبع بزرگ علمى استفاده‏ها در فقه و اصول برد و نتايج افكار استاد خود را به رشته تحرير درآورد و در اين خلال به تدريس سطوح و تدريس فلسفه و عرفان پرداخت و گروهى را در اين فن پرورش داد، از آن جمله مرحوم استاد شهيد مطهرى و آية اللّه منتظرى است؛ و به خاطر زحمات فراوانى كه درباره اين دو نفر كشيده بود شهادت جانگداز استاد شهيد مطهرى اثر عميقى در دل ايشان گذاشت. در دوران پر خفقان ديكتاتورى رضاخان، حضرت امام درس اخلاقى در مدرسه فيضيه شروع كرد. امام در آن مجلس، اخلاق صحيح اسلامى را- كه قطعا نمى‏تواند جدا از انقلاب باشد- به شيفتگان اين مكتب مى‏آموخت. شيوه تدريس به گونه‏اى بود كه افراد را شديدا تحت تأثير سخنان خود قرار مى‏داد. اين جريان ادامه داشت تا در سال 1320 ه. ش ايران مورد هجوم و اشغال نيروهاى متفقين قرار گرفت. خفاش‏ها به گمان آنكه در آن جو تاريك خورشيد علم در پشت پرده است و مى‏توانند جولانى بزنند از لانه‏ها در آمده به يارى گروههاى وابسته شتافتند و داعيه‏هاى مختلفى از مذهب سازى و فرقه‏بازى در سرتاسر كشور به راه افتاد. در آن زمان بود كه امام در كوبيدن اين گروههاى وابسته در حاشيه اشتغالات علمى و بنيادى خود كتاب كشف الاسرار را منتشر كرد و در آن كتاب به خرده گيريهاى‏ گروهى از اين فرقه بازان پاسخ دندان شكن داد. اين كتاب در حالى كه كتاب علمى و استدلالى است بيانگر روح انقلابى امام و علاقه عميق ايشان به برچيدن نظام شاهنشاهى و تأسيس حكومت اسلامى است. در اين زمانها بود كه حوزه علمى قم با ورود فقيه بزرگ آية اللّه بروجردى رونق عظيمى گرفت و قم بار ديگر مرجعيت علمى و سياسى خود را باز يافت. در اين برهه بود كه حضرت امام خمينى به عنوان يك مدرس بزرگ و استاد مسلم فقه و اصول جلوه كرد، و مجلس درس وى از پرجمعيت‏ترين درسها به شمار مى‏رفت. امام در اين دوره توانست گروهى فقيه و مجتهد كه هم اكنون از ذخاير حوزه علمى قم هستند پرورش دهد. علاقه طلاب به درس و بحث امام بيش از اندازه بود و ابداعات علمى ايشان در مباحث گوناگون فقه و اصول محور بحث در مجالس و محافل طلاب بود تا آنكه يكى از فضلاى حوزه، جناب استاد جعفر سبحانى مجموع بحثهاى ايشان را در اصول به نام تهذيب الأصول در سه جلد چاپ و منتشر نمود. حضرت امام در اين برهه تا سال 80 ق- 40 ش كه مقارن با فوت مرحوم آية اللّه بروجردى بود به تعليم و تربيت مى‏پرداخت. در اين سال دستگاه جبار تصور كرد با فوت ايشان ريشه‏هاى علمى و تقوايى به خشكيدن گراييده و بيشه‏هاى علم و فضيلت خالى از مردان رزمنده و شيران غرنده است، از اين رو به فكر افتاد باقيمانده‏ منويات فاسد خود را جامه عمل بپوشاند. در اين هنگام بود كه امام مخالفت همه جانبه خود را با رژيم ابراز نمود و در اين راه رنجها، زحمتها، حبس‏ها و تبعيدها را به جان خريد و سرانجام از ايران به تركيه و از تركيه به عراق و از عراق به پاريس منتقل شد، ولى به فضل الهى و در رابطه با وعده صدق خداوندى « انَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ …» (كسانى كه گفتند: پروردگار ما تنها خداست و بر آن (عقيده و ايمان) ثابت و استوار باقى ماندند، هيچ ترس و اندوهى براى آنان نخواهد بود ) .در ربيع 57 با ورود خود به ايران نظام فاسد را برچيد و حكومت اسلامى را كه از بزرگترين آمال او بود به صورت جمهورى اسلامى بنيانگذارى نمود. اين بود فشرده‏اى از زندگانى علمی معنوی اين رادمرد الهى كه روحى وسيع و ابعاد مختلف و گوناگونى دارد.
امام و تهذیب نفس
از ابعاد روحى امام علاقه وى به مسائل تهذيب نفس و پيراستگى روح است كه شاخص وجود او همواره به سوى آن متوجه بود و از دوران جوانى به تهذيب نفس و شركت در مجالس اخلاقى علاقه وافرى داشت و هر كجا استادى معنوى و راهنمايى روحى مى‏جست براى فيض‏گيرى به سوى او مى‏شتافت. شدت علاقه او به اين مسأله گاهى عشق طبيعى‏اش را به فراگيرى علوم رسمى تحت الشعاع قرار مى‏داد و احيانا در قالب الفاظ و اشعار بسيار لطيفى در مى‏آمد، چنانكه در يكى از غزلها مى‏فرمايد:
عهدى كه بسته بودم با پير مى فروش در سال قبل تازه نمودم دوباره دوش
از قيل و قال مدرسه‏ام حاصلى نشد جز حرف دلخراش پس از آن همه خروش‏
دستى به دامن بت مه طلعتى زنم اكنون كه حاصلم نشد از شيخ خرقه پوش‏
مطالب و سخنان دلنشين امام در تهذيب اخلاق و تكميل نفس و اخلاص در عمل از عاليترين و مؤثرترين سخنانى است كه اين ناچيز تاكنون بدانها اطلاع يافته‏ام .امام نسبت به مقامات انبياء و اولياء و عالم ماوراء طبيعت آنچنان عشق مى‏ورزيد كه هنگام مطالعه برخى از كتابهاى عرفانى كه كوته نظران از مطالعه آن احتراز داشتند، بى‏اختيار اشك از ديدگانش فرو مى‏ريخت. مسائل عرفانى آنچنان در نظر ايشان جنبه شهودى داشت كه آنچه را مى‏نوشتند كاملا به آن يقين داشتند و هرگز مطلبى مشكوك و يا مظنون در مسائل عرفانى را منعكس نمى‏كردند. در لطافت روح عرفانى امام همين بس كه كوچكترين اسائه ادب به ساحت عارفان واقعى را كه عمرى در كوى دوست قدم زده و به جستجوى محبوب به سر برده‏اند سيّئه كبيره مى‏خواند و اصولا اين نوع علوم و معارف را علوم همگانى نمى‏دانست و مى‏فرمود براى درك اين مسائل، ذوقى خاص و ذهنى ويژه لازم است كه حقيقت را آنچنان كه هست درك كند و در غير اين صورت اذهان نامساعد و نفوس غير مهذب- و به تعبير ديگر بليدها و باردها- نه تنها درك نمى‏كنند، بلكه چه بسا به صورت غير صحيح ارزيابى مى‏كنند. از كلمات جامع ايشان بود كه مى‏فرمود:
«اگر آيينه وجود مستوى نباشد انبيا و اوليا را نيز در حال اعتدال نخواهد ديد تا چه رسد به مسائل غامضه عرفان». حضرت امام در ميان عبادات به نماز شب بيش از ديگر عبادات علاقمند بود و پيوسته انجام نوافل يوميه و ليليه را وسيله روشنى دل و شايستگى قلب و صفاى باطن براى واردات و انوار الهى مى‏دانست. از ميان متون زيارات، زيارت جامعه را بيش از ديگر زيارات مى‏خواند و در تمام آستان‏هاى مقدس مقيد به خواندن زيارت جامعه بود. از دوران جوانى به برخى از مستحبات مانند غسل جمعه و انجام فريضه با جماعت عنايت خاصى داشت. در همان دوران مرحوم بروجردى كه امام شخصيت بارزى بود، در بسيارى از نماز جماعت‏ها شركت مى‏كرد و با امكان جماعت انجام فرايض را به صورت فرادى يك نوع محروميت از فيض تلقى مى‏كرد. امام از جمله كسانى بود كه در تطبيق شريعت بر منطق عرفان و فلسفه و بالعكس، شديدا علاقمند بود و گرايش به يكى را بدون آن ديگرى نقص تلقى مى‏كرد.
لطایف عرفانی تفسیری در بیان امام
وقتى به ابعاد مفاهيم قرآن اشاره مى‏كرد بعد معارف قرآن را بالاترين بعد- كه حتما بايد به آن توجه نمود- مى‏دانست. چه بسا در تفسير آيات و روايات به يك سلسله نكاتى كه از افهام عادى دور است تكيه مى‏كرد. روزى در بحث اخلاقى خود اين حديث را معنى مى‏كرد: « مَنْ بَلَغَ ارْبَعينَ وَ لَمْ يَتَعَصّ‏ فَقَدْ عَصى‏» (كسى كه به چهل سالگى برسد و عصا به دست نگيرد گناه كرده است) مى‏فرمود: سن چهل سالگى سن تكامل‏ قواست و عصا به دست گرفتن در اين سن رايج و معمول نيست، پس مقصود عصاى احتياط در زندگى است كه بايد از اين پس با عصاى احتياط گام بردارد.
مؤيد اين توجيه لطيف‏تر از نسيم سحر، رواياتى است كه از اهل بيت عليهم السّلام رسيده است مانند روايتى كه صدوق در امالى نقل مى‏كند كه امام صادق عليه السّلام فرمود: «بنده تا به چهل سالگى نرسيده است در گشايش است و چون به چهل سالگى رسيد خداوند به دو فرشته (كه گماشته بر او هستند) وحى مى‏كند: من به بنده‏ام عمر قابل توجهى دادم پس با او درشتى كنيد و سخت بگيريد و كاملا مراقب باشيد و كم و زياد و كوچك و بزرگ عمل او را بنويسيد».
برخورد امام با بزرگان فلسفه و عرفان
حضرت امام در ميان اساتيد خود، احترام خاصى براى استاد عرفانش، مرحوم شاه‏آبادى قائل بود و با اينكه مرتبه كمال در عرفان را براى او حدى از مردم مى‏داند در تأليفات عرفانى‏شان از مرحوم شاه‏آبادى غالبا به عنوان «شيخ عارف كامل ما شاه‏آبادى روحى فداه» ياد مى‏كند، و از ميان حكما و عرفاى گذشته علاقه خاصى به صدر المتألهين دارد و او را فردى محقق و متخصص كه بسيارى از معارف را فهميده و چشيده و مشكلات و مسائل را حل كرده است مى‏داند. نقل است كه روزى در درس به عنوان تجليل از مقام اين فيلسوف عارف و در رابطه با تقدير از علم و توبيخ كوته فكران كه پيوسته درباره او سخنان ناشايست مى‏گويند چنين فرموده است:
«ملا صدرا و ما ادريك ما ملا صدرا؟! او مشكلاتى را كه بو على به حل آن در بحث معاد موفق نشده بود حل كرده است!».
ايشان براى محقق ميرداماد نيز احترامى بس عظيم قائل بودند و نام او را هرگز بدون القاب ساميه در تأليفاتشان نياورده‏اند. در يكى از تابستانها كه حوزه علميه قم تعطيل مى‏شود به ديدار فاميل به خمين رفته و تعطيلات تابستانى را در آنجا گذرانده‏اند در آنجا كتاب القبسات محقق ميرداماد را كه نيمى از مباحث آن كتاب مربوط به حدوث و قدم است مطالعه كرده و تصميم مى‏گيرند كه در همان سال تحصيلى اين كتاب را براى عشاق حكمت و فلسفه تدريس كنند. در عالم رؤيا مرحوم داماد را مى‏بينند، محقق مرحوم اظهار مى‏كند كه من راضى نيستم كتاب مرا تدريس كنيد. پس از مشاهده اين رؤيا از خواب بيدار مى‏شوند و در فكر و تأمل فرو مى‏روند كه چرا سيد به تدريس كتابش راضى نيست؟ پس از تأمل و تمركز حواس باطنى به خاطرشان مى‏رسد كه مرحوم ميرداماد در ميان توده مردم و قاطبه اهل علم از عظمت و احترام خاصى برخوردار است و تدريس كتاب او به واسطه عدم آمادگى و شايستگى لازم برخى از متعلمين سبب مى‏شود كه مشتى افراد نادان كه از آن حقايق آگاهى صحيحى ندارند اسائه ادبى به ايشان كنند و مقام شامخ آن بزرگوار در انظار كاسته شود. به نظر می رسد اين نه از آن نظر است كه سيد بزرگوار علاقه‏اى به حفظ حيثيت اجتماعى خود داشته است، چه آن بزرگواران در دوران حيات در اين عالم طبيعت از اين گونه امور اعتبارى وارسته‏اند و عزت و ذلت در نظر خلق را پشيزى ارزش قائل نيستند و زبان حالشان مترنم اين مقال است:
گر ز چشم همه خلق بيفتم سهل است تو مينداز كه مخذول تو را ناصر نيست‏
تا چه رسد به دوران حيات در عالم خارج از طبيعت كه همه نور است و صفا و لذت و سرور، و جهان طبيعت با همه فريبايى خود، نسبت به لذات آن عالم قدر قابل ملاحظه‏اى ندارد و آنان را كه پس از انتقال از اين نشأه « فى مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَليكٍ مُقْتَدِرٍ » ((نشسته‏اند) در مجلس و نشستنگاه صالح و شايسته، و مرضىّ و پسنديده نزد (رحمت و مهربانى) پادشاه توانا (پس كدام مجلس گراميتر از آن مجلس است‏) هستند چه اعتنايى به اعتبارات پوچ و هيچ اين جهان تواند بود؟
بلكه از آن جهت است كه اولياء حق مظاهر رحمت الهيه‏اند و وجودشان در همه عوالم منشأ خيرات و بركات است، از اين رو راضى نيستند كه احدى از موجودات از كمال مطلوب خود بازماند و تا آنجا كه امكان دارد و با اختيار منافات ندارد و موافق با نظام اتم خلقت است از ارشاد و دستگيرى خلق خدا مضايقه ندارند، حتى پس از انتقال از اين عالم به جوار رحمت الهى . به هر حال در ميان ابعاد روحى امام، بعد عرفانش بسیارخيره كننده بوده و هنوز هم ناشناخته مانده و با وجود آنکه آوازه شجاعت و درايت و قاطعيت و ديگر فضايلشان زبانزد همه از خاص و عام است جای بسی تأثر و تأسف است كه چرا بعد عرفان امام همچنان از جهانیان پوشيده است؟ و چرا همه ایشان را فقط یک رهبر سیاسی می دانند؟
تفسير قرآن، يكى از علومى است كه همراه با علم قرائات، تجويد و تاريخ قرآن سابقه آن تا عصر پيغمبر (ص) كشيده مى‏شود. از ديرباز تا كنون كوششهاى گسترده و طاقتفرسايى پيرامون «تفسير» انجام پذيرفته و مى‏پذيرد و هر يك از عالمان و انديشمندان به فراخور توان خويش در اين راه كوشيده و تفاسير متعددى را به رشته تحرير درآورده‏اند.
در تفاسير مختلف؛ مباحث ادبى، اختلاف قرائت، شأن نزول آيات، بيان آيات، شرح آيات الاحكام، بحثهاى اخلاقى، كلامى، عرفانى، حكمى، اجتماعى و سياسى ديده مى‏شود. هر يك از مفسّرين در اثر خود يك يا چند باب از مباحث فوق را آورده‏اند ؛ عده ای ظواهر قرآن را کنار گذاشته و به تاویلات ذوقی دست زده اند ؛ عده ای تنها مرجع فهم قرآن را روایات دانسته و در این راه از حد اعتدال خارج شده اند ؛ هر کدام از مفسران به تناسب دركى كه از تفسير داشته و بر اساس سوابق علمى و تخصص خود كوشش كرده‏اند، پرده از روى اسرار اين كتاب الهى بردارند؛ چون در حقيقت تفسير به معناى برداشتن پرده از آيات الهى است.
نگاه امام به قرآن و تفسیر
حضرت امام مى‏فرمايند: «به طور كلى معنى تفسير كتاب، آن است كه شرح مقاصد آن كتاب را بنمايد؛ و نظر مهم به آن، بيان منظور صاحب كتاب باشد. اين كتاب شريف، كه به شهادت خداى تعالى، كتاب هدايت و تعليم است و نور طريق سلوك‏ انسانيّت است، بايد مفسّر در هر قصّه از قصص آن، بلكه هر آيه از آيات آن، جهت اهتداء به عالم غيب و حيث راهنمايى به طرق سعادت و سلوك طريق معرفت و انسانيّت را به متعلّم بفهماند. مفسّر وقتى مقصد از نزول را به ما فهماند، مفسّر است، نه سبب نزول به آن طور كه در تفاسير وارد است».
امام با اين بينش و انديشه كوشيده‏اند تا مقاصد قرآن را در آثار و سخنان خود بيان كنند و راهى براى تربيت نفوس فراهم آورند. به همين دليل ايشان به تناسب از روشهاى مختلف تفسير، سود جسته و در برخى از آن روشها، گوى سبقت از ديگران ربوده‏اند. حضرت امام تلاش كرده‏اند تا با رفع حجاب از اسرار قرآن، مقاصد آن را براى جويندگان حقيقت روشن نمايند. روح قرآن و الهام از اين صحيفه نورانى و مائده آسمانى در سراسر تأليفات و سخنان و اعمال ايشان بارز و آشكار است؛ امّا آثار خاص امام در پيرامون فهم قرآن را مى‏توان به چند دسته تقسيم كرد: تفسير كامل تعدادى از سوره‏هاى قرآن، تفسير آيات الاحكام در آثار فقهى و اصولى، تفسير برخى از آيات به طور پراكنده و به تناسب مباحث، تطبيق و استشهاد به آيات قرآن در موارد مختلف در زمينه‏هاى عرفانى و اخلاقى و سياسى و اجتماعى.
از موارد تطبیق و استشهاد به آیات امام که بگذریم امام هر جا وارد تفسیر به معنای واقعی آن شده اند جنبه معرفتی و هدایتی قرآن را در سر لوحه کارشان قرار داده اند ؛ آری قرآن کریم نه برای مسابقات حفظ نازل شده و نه برای برگزاری مسابقات بین المللی قرائت و تلاوت و نه برای سوء استفاده های لجبازانه و محاجه های آمیخته با تعصب و تحجر فرقه ای ! قرآن کریم به تصریح آیات روشنگرش و همچنین جمع کثیری از اهل فن و مفسران ، کتاب هدایت است و لذا از زاویه ایمان و اعتقاد باید به قرآن نگریست .
علامه بزرگوار ، استاد عارف حسن زاده آملی چه نیکو سروده است :
به بسم الله الرحمن الرحیم است سراسر آنچه قرآن کریم است
به حق میگویمت ای یارمقبل که قرآن هست تنها دفتر دل
زما صدها هزاران دفتر دل به یک حرفش نمی باشدمعادل
بود هر دفتر دل در حد دل از این دل تا دل انسان کامل
شایان ذکر است در ابیات فوق به صورت بسیار باریک بینانه به مراتب داشتن فهم قرآن مجید هم اشاره ای شده آنجا که می فرماید : « بود هر دفتر دل در حد دل » آری قرآن در لوح محفوظ قرار داشت خداوند آن را به زبان عربی روشن وواضح برای بشر تنزل داده و بر قلب رسولش [ انسان کامل ] همراه با وحی بیانی فرو فرستاده است و پیامبر نیز به حکم آیه « وَ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَينِ‏َّ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيهِْمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » برای صحابه تبیین و تشریح کرده است اما افسوس که این شرح و تفسیر پیامبر از قرآن به صورت کامل به ما نرسیده است و از آنجا که قرآن سخن خداست و کتاب هدایت برای تمامی بشر تا قیامت است لذا برای کسی که با زبان عربی و قواعد آن و تاریخ اسلام آشنا باشد مراتبی از ظواهر قرآن قابل درک خواهد بود از طرف دیگر از آنجا که قرآن سخن خداست و باید برای تمامی بشریت تا ابد نوآوری و جریان داشته باشد لذا در قرآن اشارات علمی ظریف و تاویلات و مطالبی بیان شده که به مرور زمان و با پیشرفت علم و یا با پیشرفت بشر در امور معنوی و الهی کشف خواهد شد از این زاویه هنگام قرائت قرآن هر کس بسته به لطافت قلب و مرتبه حضورش از خرمن قرآن خوشه های معرفتی خواهد چید و البته این مرحله از درک قرآن ربطی به آگاهیهای ظاهری و علوم اکتسابی ندارد همان مطلبی که امام خمینی نیز در ابتدای تفسیر سوره حمد آن را اینگونه بیان کرده است .
« بدان كه اهل معرفت بسم اللَّه هر سوره را متعلق به خود آن سوره دانند؛ و از اين جهت در نظرى بسم اللَّه هر سوره را معنايى غير از سوره ديگر است؛ بلكه بسم اللَّه هر قائلى در هر قول و فعلى با بسم اللَّه ديگرش فرق دارد؛ و بيان اين مطلب به وجه اجمال آن است كه به تحقيق پيوسته كه تمام دار تحشّق، از غاية القصواى عقول مهيمه قادسه تا منتهى النّهايه صف نعال عالم هيولى و طبيعت، ظهور حضرت اسم اللَّه اعظم است و مظهر تجلّى مشيّت مطلقه است كه امّ اسماء فعليّه است؛ چنانچه گفته‏اند: « ظَهَرَ الْوُجُودُ بِبسم اللَّه الرَّحمن الرَّحيم» پس، اگر كثرت مظاهر و تعيّنات را ملاحظه كنيم، هر اسمى عبارت از ظهور آن فعل يا قولى است كه در تِلوِ آن واقع شود؛ و سالك الى اللَّه اوّل قدم سيرش آن است كه به قلب خود بفهماند كه به اسم اللَّه همه تعيناتْ ظاهر است؛ بلكه همه، خود اسم اللَّه هستند و در اين مشاهده اسماء مختلف شوند و سعه و ضيق و احاطه و لا احاطه هر اسمى تابع مظهر است و تبع مرآتى است كه در آن ظهور كرده؛ و اسم اللَّه‏ گرچه به حسب اصل تحقّق، مقدّم بر مظاهر است و مقوّم و قيّوم آنهاست، ولى به حسب تعيّن، متأخر از آنهاست، چنانچه در محل خود مقرر است؛ و چون سالك اسقاط اضافات و رفض تعيّنات نمود و به سرّ توحيد فعلى رسيد، تمام سور و اقوال و افعال را يك بسم اللَّه است و معنى همه يكى است » .
وجوه اشتراک و افتراق دیدگاههای امام خمینی و اخباریان پیرامون فهم قرآن
فصل مشترک بین دیدگاه امام خمینی و اخباریان استفاده از روایات در تفسیر قرآن است اماآنچه مایه اختلاف و تفاوت بین این دودیدگاه است نحوه استفاده از روایات در تفسیر است بدین معنا که اخباریان فهم قرآن را منحصرا در روایات می دانندو همه چیز را در باب تفسیر انکار می کننداز ظواهر قرآن گرفته تا قوه عقل و خرد و اجماع و دیگر قرینه ها مانند سیاق و …همه را به کناری نهاده و فقط به روایات پیامبر و اهل بیت رو آورده ، آنهم همه روایات را ـ بدون بررسی سندی و محتوایی به صورتی کاملا غیر منطقی و غیر اصولی ـ صحیح جلوه می دهند غافل از آنکه در میان روایات ، احادیث جعلی و اسرائیلی زیادی وجود دارد و جعل حدیث مقارن حضور پیامبر در میان اصحاب رواج داشت تا جایی که پیامبر فرمود ند :
« أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ الْكَذَّابَةُ فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّار » ( اى مردم همانا دروغ‏بندان بر من زياد شده‏اند هر كه عمدا بمن دروغ بندد بايد جاى نشستن خود را دوزخ داند ) . این مطلب در زمان ائمه نیز ادامه یافت تا جایی که امام صادق ( ع ) فرمودند : « إِذَا وَرَدَ عَلَيْكُمْ حَدِيثَانِ مُخْتَلِفَانِ فَاعْرِضُوهُمَا عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَمَا وَافَقَ كِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ كِتَابَ اللَّهِ فَرُدُّوهُ … ». ( هنگامی که دو حدیث مختلف بر شما عرضه شد آنرا بر کتاب خدا عرضه کنید ، آنچه موافق آن بود برگرفته و مخالف کتاب خدا را مردود به شمار آورید ) لذا امام خمینی نیز از آنجا که یکی از شیفتگان قرآن کریم است که سالهای متمادی با آن انس داشته و از سرچشمه زلال آن بهره های فراوانی اندوخته است ، از طرفی ایشان یکی از اصولیهای به نام بوده و سالهای سال نزد اساتید بزرگی از جمله : مرحوم آيت اللَّه حاج ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى (م 1304 ق) و مرحوم آيت اللَّه حاج ميرزا على اكبر حكمى يزدى (م 1305 ق) و مرحوم آيت اللَّه حاج سيد ابو الحسن رفيعى قزوينى (1310- 1395 ق) و مرحوم آيت اللَّه حاج شيخ محمد على شاه‏آبادى (1292- 1369 ق) تلمذ نموده و شاگردان به نامی مانند شهید مطهری و شهيد سيد مصطفى خمينى؛ شهيد سيد محمد على قاضى طباطبائى؛ شيخ عبد الوهاب روحى يزدى؛ عباس زرياب خويى؛ سيد عزّ الدين زنجانى؛ شيخ عبد الجواد سدهى؛ شيخ عطاء اللَّه سدهى؛ ميرزا صادق سرابى؛ سيد رضا صدر؛شيخ محمد فكور يزدى؛ سيد كاظم مرعشى؛سيد مهدى مرعشى؛ سيد جلال الدين آشتيانى؛ سيد عبد الغنى اردبيلى؛ شيخ مهدى حائرى يزدىو ميرزا جواد حجّت همدانى؛ نیز در این فن پرورده است و لذا با تمامی احادیث موجود در زمینه تفسیر قرآن از نزدیک آشنا و بارها به بررسی و تحلیل سندی و محتوایی آن در نزد اهل فن پرداخته از طرفی ایشان در زمینه طهارت درونی و درک باطنی مفاهیم قرآن نیز به جایگاهی خاص رسیده که گوشه ای از آن در لابلای آثار ایشان تجلی یافته است ؛ لذا دیدگاه ایشان در زمینه چگونگی فهم قرآن و مراتب آن و همچنین نقد ایشان بر اخباریان حائز اهمیت ویژه ای است و ما تلاش خواهیم کرد در این فصل به بررسی و بیان دیدگاه ایشان بپردازیم تا در فصل آتی با تکیه بر دیدگاه ایشان به نقد دیدگاه اخباریان همت گماریم .
امام و مراتب فهم قرآن
آیت الله حاج سید روح الله مصطفوی مشهور به امام خمینی (1281ـ 1368 ش ) از شیفتگان قرآن کریم و مأنوسین با کلام وحی بوده و از سرچشمه زلال آن بهره های فراوان برده و جرعه های گوارایی نوشیده است ، دیدگاههای امام در خصوص قرآن ، تفسیر و مراتب فهم این کتاب مقدس در یک اثر مدون تدوین نشده است و بایستی آنرا از لابلای آثار ایشان یافت ، نکته شایان ذکر اینکه امام در این خصوص به روش معمول کمتر سخن گفته است بلکه در پی بیان حقیقت قرآن ، اسرار قرآن و چگونگی بهره وری از آن بوده است.
آری آیات کریمه بر این مطلب دلالت دارند که قرآن پیش از نزول در پوشش الفاظ ، در « کتاب مکنون » ، « لوح محفوظ » و « ام الکتاب » وجود داشته است و در پرتو این آیات کریمه مفسران می گویند که جایگاه اصلی قرآن نزد خدای متعال است و جز کسانی که پاک و مطهرند نمی توانند بدان دسترسی داشته باشند از این رو قرآن نیاز به تنزیل داشت تا حقایق عالی و مقاصد بلندش که فراتر از فهم عادی است به مرحله تکلم عربی برسد و برای همه قابل فهم شود براساس همین مطلب است که امام خمینی (ره ) در ذیل آیه شریفه « إِنَّا أَنْزَلْناهُ في‏ لَيْلَةِ الْقَدْر» می نویسد : « این کتاب که در کسوه عبارات و الفاظ ظهور نموده در مرتبه ذات به صورت تجلیات ذاتیه و در مرتبه فعل عین تجلی فعلی است چنانچه امیر المؤمنین علی (ع) فرمود « إنَّما کَلامُه فِعلُه » » و در جای دیگر می فرماید « ذات حق در قرآن متجلی است به تمام اسماء و صفات » .
جایگاه قرآن پیش از تنزل
طبق آیات کریمه قرآن جایگاه اصلی قرآن پیش از تنزل در لوح محفوظ نزد پروردگار بوده و اصل نزول قرآن نوعی تنزل ذاتی پروردگار به حساب می آید و طبق روایت امام علی (ع) که کلام خداوند را فعلش و تجلی ذاتش معرفی می نماید همه مخلوقات نیز به شرط آنکه ارزش وجودی خویش را حفظ کنند تجلی ذات خداوند هستند ؛ بر همین اساس است که ائمه بزرگوار ما خود را به عنوان « « عین الله » ، « وجه الله » یا « اُذُنُ الله » » معرفی نموده اند ، زیرا خود را در مقابل پروردگار هیچ دانسته و در سراسر وجود چیزی جز خدا را نمی بینند و چون چشمشان به خدا و خواست خدا توجه دارد لذا رنگ الهی گرفته و خدایی می شوند لذا با این تعبیر قرآن نیز به عنوان یکی از مخلوقات خداوند همانند دیگر موجودات مظهر و تجلی خداست مشروط بر آنکه چشم دل دیگر آفریده ها از جمله انسان توان درک این مطلب را داشته باشد با این تعبیر امام در مورد جایگاه قرآن قبل از نزول اینگونه می فرماید : « نخستین جایگاه قرآن پیش از تنزل عبارت است از : « کینونت علمیه آن در حضرت غیبیه به تکلم ذاتی و مقارعه ذاتیه به طریق احدیت جمع ؛ و ضمیر غایب « انزلناه » شاید اشاره به آن مقام باشد …کأنه می فرماید همین قرآن نازل در لیلة القدر همان قرآن علمی در سر مکنون و غیبی در نشئه علمیه است که او را از آن مراتب که در یک مقام متحد با ذات و از تجلیات اسمائیه بود نازل فرمودیم » .
طبق همین دیدگاه امام در خصوص استعمال صیغه جمع در دو کلمه « إنّا » و « أنزلناه » بدین گونه تعبیر می نمایند : « بدان که نکته آن تفخیم ، مقام حق تعالی به مبدئیت این کتاب شریف است و شاید این جمعیت برای جمعیت اسمائیه باشد و اشاره به آن باشد



قیمت: 10000 تومان