—d1724

وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری
دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
دانشکده علوم قرآن تهران
عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد:
نقد و بررسی آرای قرآنی جابری با تکیه بر کتاب مدخل إلی القرآن الکریم
استاد راهنما: دکتر زهره اخوان مقدم
استاد مشاور: دکتر هادی رهنما
نگارنده: فاطمه سواری
زمستان 1390
بسم الله الرحمن الرحیم
«… رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»
﴿البقرة / ۱۲۷﴾
تقدیم به:
خانواده ام که از همان گام های نخستین با محبت، حمایت و یاری شان همواره مشوق اصلی من در راه رسیدن به اهدافم بوده و جرأت و شجاعت مرا در مقابله با ناملایمات تقویت نمودند.
تقدیم به:
همسر عزیزم «قــــــــادر»
تقدیر و تشکر
قال السجاد(ع): أمّا حَقُّ ذِى المَعروفِ عَلَيكَ فَأن تَشكُرَهُ وتَذكُرَ مَعروفَهُ، وَ تُكسِبَهُ المَقالَةَ الحَسَنَةَ وَتُخلِصَ لَهُ الدُّعاءَ فيما بَينَكَ وَ بَينَ اللّه  عَزَّوَجَلَّ، فَإذا فَعَلتَ ذلِكَ كُنتَ قَد شَكَرتَهُ سِرّا وَ عَلانيَةً ، ثُمَّ إن قَدَرتَ عَلى مُكافاتِهِ يَوما كافَيتَهُ…
پس از به جا آوردن شکر به درگاه الهی که توفیق کسب علم را بر من عطا فرمود در ابتدا وظیفه ی خود می دانم که از زحمات و محبت بی دریغ و بی منت پدر و مادرم سپاسگزاری کنم. وظیفه ی خود می دانم که از زحمات اساتید بزرگوارم خانم دکتر اخوان مقدم و آقای دکتر رهنما تشکر کنم. همچنین از تمامی اساتید دوران تحصیلم که خداوند توفیق تلمذ در محضرشان را نصیبم ساخت، نهایت تشکر و قدردانی را دارم. در پایان از برادران عزیزم تشکر می کنم که تشویق و حمایت های همیشگی شان، دلگرمی من در ادامه ی مسیر دستیابی به اهدافم است. برای همه ی این عزیزان از درگاه الهی توفیقات بیشتر مسئلت می نمایم.
چکیده
علیرغم برجستگی شخصیت اندیشمند مراکشی محمد عابد الجابری در حوزه ی قرائت معرفت شناختی اش از میراث و پروژه ی نقد عقل عربی وی، اما کنکاش های او در حوزه ی علوم قرآنی در میان پژوهشگران علوم قرآنی هنوز ناشناخته مانده است. جابری که در پایان حیات خویش، با هدف معاصر کردن قرائت قرآن کریم به واکاوی متن قرآن پرداخته، علاوه بر نوشته های پراکنده اش در این زمینه، چهار مجلد را مختص این حوزه تألیف نموده است. جابری که پس از یک نوشتن یک جلد به عنوان مقدمه پیرامون شناسایی قرآن کریم سعی کرده است با روشی معرفت شناسانه و با تکیه بر جنبه های جامعه شناختی و همچنین بر پایه ی دید تاریخی نگر (و یا بر حسب ترتیب نزول)، این متن مقدس را با نگاهی معاصر تفسیر کند.
همگام با جابری کسانی همچون نصر حامد ابوزید و محمد ارکون نیز به تفسیری معاصر از قرآن پرداخته اند. این تفاسیر جدید که بر پایه ی شیوه های نوین علوم انسانی صورت گرفته اند، واکنش های مختلف بسیاری را در پی داشت. در برابر تفسیر ارائه شده از جابری برخی همچون بنیادگران اسلامی به نقد وی پرداختند و برخی دیگر از این پروژه همچون پروژه ی نقد عقل عربی اش استقبال فراوانی کردند.
جابری پیش از این بر اساس روش معرفت شناختی میراث را مورد واکاوی قرار داده بود با شیوه ای مشابه قرآن کریم را در ابتدا تعریف و سپس به تفسیر آن می پردازد. بنابر این می توان گفت مطالعه ی پروژه ی شناسایی قرآن کریمِ جابری در گرو آشنایی با پروژه ی نقد عقل عربی اوست.
واژگان کلیدی: محمد عابد الجابری، شناسایی قرآن، مدخل إلی القرآن، عقل عربی

فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….1
فصل اول: کلیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………3
1- بیان مساله ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 4
2- پیشینه ی علمی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..5
3- مسائل و پرسش های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………6
4- اهداف و ضرورت ها / فواید علمی و کاربردی تحقیق……………………………………………………………………………………..7
فصل دوم: زندگی نامه و کتاب شناسی محمد عابد الجابری ………………………………………………………………………………..9
2 – 1 زندگی نامه………………………………………………………………………………………………………………………………………………..10
2 – 1 – 1 زندگی نامه……………………………………………………………………………………………………………………………………….10
2 – 1 – 2 تألیفات…………………………………………………………………………………………………………………………………………….12
2 – 1 – 3 مقالات……………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
2 – 1 – 4 جوايز و دستاوردهای علمی…………………………………………………………………………………………………………….15
2 – 2 كتاب شناسی تفصيلی از جابری بر اساس سير زمانی…………………………………………………………………………..18
فصل سوم: بررسی اندیشه های جابری در زمینه ی میراث و علوم قرآنی ………………………………………………………….23
3 – 1 مروری بر آرای غير قرآنی جابری……………………………………………………………………………………………………………..24
3 – 1 – 1 ابن خلدون………………………………………………………………………………………………………………………………………..25
3 – 1 – 2 ابن رشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………….25
3 – 1 – 3 پروژه ی نقد عقل عربی و نقدهای وارد بر آن………………………………………………………………………………….26
3– 1 – 3 – 1 تکوین العقل العربی……………………………………………………………………………………………………………………27
3– 1 – 3 – 2 بنیة العقل العربی……………………………………………………………………………………………………………………….28
3– 1 – 3 – 3 دو اصل و یک روش نظام معرفتی……………………………………………………………………………………………..30
3 – 1 – 3 – 4 تقسیم بندی نقدهای وارد شده بر جابری………………………………………………………………………………..32
3 – 1 – 3 – 5 العقل السیاسی العربی……………………………………………………………………………………………………………….35
3 – 2 بررسی و نقد آرای قرآنی محمد عابد الجابری………………………………………………………………………………………….37
3 – 2 – 1 معرفی کتاب مدخل إلی القرآن الکریم؛ الجزء الأول: فی التعریف بالقرآن……………………………………..37
3 – 2 – 1 – 1 بخش اول: خوانش هایی در باره ی
محیط قرآن کریم(قراءات فی محیط القرآن الکریم)……………………………………………………………………………………………37
3 – 2 – 1 – 2 بخش دوم کتاب: قرآن کریم:
روند ایجاد و شکل گیری(القرآن: مسار الکون و التکوین)…………………………………………………………………………………..41
3– 2 – 1 – 3 بخش سوم کتاب: القصص فی القرآن الکریم(قصص در قرآن کریم)……………………………………….43
3 – 2 – 2 نقد تعریف قرآن جابری……………………………………………………………………………………………………………………50
3 – 2- 3 نقد اصطلاح پدیده ی قرآنی در نوشته های جابری…………………………………………………………………………..53
3 – 2 – 4 نقد واکاوی های قرآنی جابری طبق ترتیب نزول…………………………………………………………………………….55
3– 2- 5 نقد دیدگاه جابری در باره ی امی بودن پیامبر(ص)……………………………………………………………………………58
فصل چهارم: مقایسه ی آرای جابری در زمینه ی علوم قرآنی با دیگر جریان های فکری ………………………………..64
4 – 1 – 1 پیرامون تفسیر و انواع آن………………………………………………………………………………………………………………..66
4 – 1 – 2 روش تفسیر قرآن به قرآن علامه محمد حسین طباطبایی……………………………………………………………..68
4 – 1 – 3 جابری و تفسیر قرآن به قرآن…………………………………………………………………………………………………………..71
4 – 1 – 3 – 1 تفسیر قرآن به قرآن؛ تفسیر النص بالنص (تفسیر متن به متن)……………………………………………..71
4– 2 – 1 الف: زندگی نامه ی شیخ محمد عبده……………………………………………………………………………………………….77
4– 2 – 2 ب: زندگی نامه ی محمد رشید رضا………………………………………………………………………………………………….78
4 – 2 – 3 سبک تفسیری المنار………………………………………………………………………………………………………………………..79
4 – 2 – 3 – 1 عقل در تفسیر المنار…………………………………………………………………………………………………………………84
4 – 2 – 4 اندیشه ی تفسیری محمد عابد الجابری…………………………………………………………………………………………..85
4 – 3 – 1 زندگی نامه ی نصر حامد ابوزید……………………………………………………………………………………………………….89
4 – 3 – 2 بررسی تطبیقی میان دو کتاب «مفهوم النص» و «مدخل الی القرآن الکریم» …………………………….89
4 – 4 – 1 زندگی نامه ی محمد ارکون……………………………………………………………………………………………………………..94
4 – 4 – 2 بنیادهای قرائت معاصر قرآن کریم……………………………………………………………………………………………………94
4– 4 – 2 – 1 التاریخانیة(تاریخی نگری)………………………………………………………………………………………………………….95
4– 4 – 2 – 2 التأویل(هرمنوتیک)…………………………………………………………………………………………………………………….96
الف: تأویل بر محور زمانی……………………………………………………………………………………………………………………………………..96
ب: تأویل بر محور غایات(تأویل مقاصدی)…………………………………………………………………………………………………………..96
4– 4 – 2 – 3 به کارگیری روش های علوم انسانی………………………………………………………………………………………….98
4 – 4 – 2 – 4 عقل گرایی در تفسیر متن قرآنی……………………………………………………………………………………………98
فصل پنجم: تأثیر جریان شرق شناسی بر اندیشه ی محمد عابد الجابری ………………………………………………………102
5 – 1 – 1 پیرامون شرق شناسی و پسا شرق شناسی……………………………………………………………………………………103
5 – 1 – 2 اندیشه ی محمد عابد الجابری پیرامون ابعاد مختلف دانش شرق شناسی………………………………….105
5 –2–1 محمد عابد الجابری و جمع قرآن………………………………………………………………………………………………………108
5 –2–2 نولدكه، جابری و عدم جمع قرآن در زمان پيامبر(ص)…………………………………………………………………….111
5 – 3 منتقدان و اندیشه ی شرق شناسی محمد عابد الجابری……………………………………………………………………..115
5– 4 – 1 روش ها و ابزار کار جابری……………………………………………………………………………………………………………….120
5 – 4 – 1- 1 نظام معرفتی (اپیستمه ی) فوکویی…………………………………………………………………………………………120
5- 4- 1- 2 رویکرد ساختارگرایی……………………………………………………………………………………………………………………121
5- 4- 1 – 3 ناخودآگاه معرفتی ژان پیاژه………………………………………………………………………………………………………122
فصل ششم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….123
جمع بندی و نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………124
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………129
مقدمه
پژوهشگران و ناظران بر احوال امت اسلامی با نگرش بر شرایط انسانی سختی که جامعه ی بشری دست به گریبان آن است و همچنین با تتبع در وضعیت جنبش های فکری دینی و ارزش های اخلاقی، خواهند دید که فاصله ی بسیاری میان زندگی یک فرد مسلمان و آنچه خداوند متعال در قالب وحی الهی به منظور فراهم آوردن یک زندگی آرمانی برایش ترسیم کرده، وجود دارد. متن قرآنی به مثابه ی قطب متون دینی است و تمدن اسلامی با تمام ملل، گروه ها و زبان های درونش بر پایه ی این متن مقدس بنا شده و بدین ترتیب این متن اساسی ترین نقش را در رسیدن به این زندگی آرمانی بر عهده دارد.
اما از آنجا که معتقدیم این متن الهی متعلق به همه ی آحاد بشری و تمامی مکان ها و زمان هاست، آیا این اعتقاد برای قانع ساختن آحاد امت اسلامی و حتی جهان به منظور بنای تمام امورشان(اعم از اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و بین المللی و…) بر روی این متن کافی است؟ آیا این موضوع که قرآن متعلق به همه ی زمان ها و مکان هاست یک اعتقاد شخصی است؟ و آیا این شمولیت مکانی و زمانی شامل مثلا عصر طبری و طبرسی و دیگر مفسران نیز می شود؟ آیا ما باید قرائت سلف صالح از قرآن کریم را بر جهانیان عرضه کرده و آن را مسیر دستیابی به زندگی آرمانی معرفی کنیم و بدین ترتیب شمولیت مکانی و زمانی قرآن محقق می شود؟ و یا اینکه شایسته است با توجه به تغییرات زمانی و مکانی و در سایه سار تجدد و پیشرفت جهانی و با استفاده از ابزارهای نوین و علوم جدید، قرائت جدیدی از قرآن کریم را ارائه دهیم؟ قرائتی که با انسان متمدن و نظام تمدن جهان معاصر هماهنگ و همسو باشد.
مفسر در این قرائت جدید و در تعامل با متن قرآن کریم به طرح پرسش هایی معاصر و عرضه ی آنها بر قرآن کریم می پردازد و هدف از این پرسش ها، معاصر کردن این متن برای مخاطبانش است. از جمله ی این مفسران معاصر می توان به محمد عابد الجابری اشاره کرد که با دغدغه ی معاصر کردن مقروء(متن قرآن کریم) به ارائه ی تفسیری سه جلدی از قرآن کریم با عنوان «فهم القرآن الحکیم؛ التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول» بر آمد و در این تفسیر به جای رجوع به سنت تفسیری در باب آیه یا واژه، به آن موضوع در چارچوب آیات قرآن پرداخته و آیات مربوط به آن موضوع را بررسی کرده و درک موضوعی از آن ارائه داده است و از سوی دیگر به بررسی رابطه ی آیه یا واژه با محیط عینی حاکم بر ورودش در قرآن کریم پرداخته است. وی قبل از ورود به حوزه ی تفسیر بر خود لازم دید که این متن را به صورتی معاصر برای مخاطب شناسایی کند و به همین خاطر مدخلی حدودا 500 صفحه ای را به عنوان مقدمه ای بر این تفسیر و با عنوان «مدخل إلی القرآن الکریم» نوشت.
این تفسیر و مدخل آن و حتی شخصیت این اندیشمند برجسته تا حدودی در محافل قرآنی ما ناشناخته است و هدف از نگارش این پایان نامه معرفی جابری، اندیشه های وی – به ویژه اندیشه های قرآنی اش – و بررسی و نقد کتاب مدخل إلی القرآن الکریم است.
فصل اول
کلیات تحقیق
1- بیان مساله
قرآن به عنوان اصیل ترین متن دینی و تشکیل دهنده ی فرهنگ و علوم اسلامی همواره موضوع مطالعه و پژوهش های گسترده از سوی عالمان مسلمان با رویکردها و دانش های تخصصی متفاوت بوده است. دسته ای از این افراد در روزگار نو تلاش کرده اند با استفاده از روش های نو با متن قرآن برخورد کرده و تفسیرهایی نوین از آن ارائه دهند. البته همه ی این قرائت ها همسان نبوده و از پایه های یکسان آغاز نکرده و روش های یکسان به کار نبرده و به نتایج شبیه به هم نیز نرسیده اند.
اندیشمندانی همچون «محمد عابد الجابری» بر آن هستند که برخی روش ها در درون سنت فکری پیشینیان ما هستند که به کار ارائه ی تفسیری نو و مناسب حال زمانه از قرآن می آید و با استفاده از همین روش های درون سنتی (که نمونه ی آن را ما می توانیم در تفسیر قرآن بر حسب ترتیب نزول آن چنان که نزد برخی متفکران مسلمان همچون «شاطبی» یافت به خوبی مشاهده کنیم) می توان روشی نو ارائه داد که تفسیری درست تر از متن قرآن عرضه می کند.
جابری البته (که برخی او را به نام ترین اندیشمند جهان عرب در دوران معاصر شمرده اند و از ویژگی های اندیشه ی وی می توان به این اشاره کرد که او دستگاه فکری خود را بر پایه هایی برآمده از سنت فکری مسلمانان بنا می نهد) به عنوان متخصص حوزه ی مطالعات سنتی کتاب های زیادی در باب سنت نوشته است که در لابلای آن ها به موضوع متن قرآن و چگونگی تفسیر و قرائت جدید آن پرداخته است.
اما افزون بر این همه، وی در دوره ی اخیر از حیات فکری خود تألیفات مستقل در باب قرآن ارائه کرده است که تحت نام «مدخل الی القرآن الکریم» منتشر شده اند. این نوشته های محمد عابد جابری از جمله کتاب هایی است که با استفاده از دستاوردهای جدید و با توجه به زمینه های اجتماعی به متن قرآن پرداخته و سعی می کند تا قرائتی جدید از آن ارائه دهد که هم هنجارهای علوم نو را رعایت کند و هم پایه در سنت داشته باشد.
2- پیشینه ی علمی
الف: اندیشه ی جابری در زبان فارسی از سوی نویسندگان مختلف مورد توجه قرار گرفته و نوشته هایی از وی ترجمه شده و مقالات و گفتارهایی در باره ی اندیشه ی او و شرح آرایش از سوی نویسندگان ارائه شده است. از جمله می توان به کتابی در شرح آرای جابری اشاره کرد که «محمد تقی کرمی» نگاشته و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی آن را در تیراژ محدود چاپ کرده است. همچنین برخی کتاب های جابری به فارسی برگردانده شده اند که از آن جمله می توان به «عقل سیاسی در اسلام» و «ما و میراث فلسفی مان» اشاره کرد. افزون بر این برخی مقالات از وی و در باب وی در مجلاتی مختلف نگاشته شده است که از این میان می توان به مقالات منتشر شده در شماره های مختلف مجله ی «نقد و نظر» اشاره نمود.
ب: اما در این میان، آرای وی در زمینه ی قرآن از سوی نویسندگان حوزه ی زبان فارسی مورد توجه و واکاوی واقع نشده است. هم کتاب های وی درباره ی متن قرآن و چگونگی تفسیر و صورت بندی آن مورد ترجمه قرار نگرفته اند و هم مطالعه ای در باب آرای قرآنی ایشان به زبان فارسی صورت نگرفته است. در این میان تنها می توان به این نکته اشاره کرد که در یکی از فصول کتاب «عقل سیاسی در اسلام» وی به متن قرآن و چگونگی شکل گیری آن در پیوند با زمینه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی اشاره کرده است که تنها همین متن از متون وی که رابطه ای با بررسی های قرآنی دارد به فارسی موجود است.
ج: برخلاف جریان غالب در اندیشه ی دگراندیش مسلمان که همواره بنا را بر قرائت های تجدد گرایانه نهاده اند و بر کاربرد روش های غربی در ارائه ی قرائت های جدید از سنت ومتون دینی مسلمانان تأکید کرده اند اما محمد عابد الجابری همواره بر این نکته پای فشرده است که می توان بر پایه ی سنت های فکری بزرگان اندیشه در جهان اسلام همچون «ابن رشد» و «ابن حزم» و «شاطبی» اصول روشی جدید را بنیاد ریخت که هم از سنت فکری ما گسسته نباشد و هم با نیازهای نوین سازگار باشد.
وی بر آن است که قرائت سنت اسلامی بر پایه ی روش هایی برآمده از بیرون از حوزه ی فکری مسلمانان قرائتی نادرست است و برای ارائه ی یک قرائت درست باید کاملا در حوزه ی اسلامی جای گرفت و از چشم انداز سنت به سنت نگاه کرد. بنابراین به نظر می رسد معرفی اندیشه های وی که در جهان عرب با استقبال فراوانی حتی در میان لایه های متدین روبرو بوده است، گامی مثبت در راستای معرفی اندیشه ی معاصر مسلمانان باشد.
3- مسائل و پرسش های تحقیق
الف: مؤلفه های اندیشه ی محمد عابد الجابری در حیطه ی علوم قرآن وتفسیر کدام اند؟
ب: میان آرای جابری در باب تفسیر قرآن از یک سو و میراث تفسیری و علوم قرآنی مسلمانان چه پیوندهایی می توان برقرار کرد؟
ج: کتاب مدخل إلی القرآن الکریم در زمره ی کدام یک از روش های بررسی متن قرآن نگاشته شده است؟
د: نقاط قوت و ضعف این کتاب در قیاس با نوشته های کلاسیک تر و نوشته های شرق شناختی کدام است؟
4- اهداف و ضرورت ها / فواید علمی و کاربردی تحقیق
در میان نواندیشان دینی جهان اسلام برخی با تأکید بر مرکزیت فقه به راه مطالعات فقه شناسی رفته اند و برخی با تأکید بر اینکه تمدن اسلامی تمدن متن – محور است برای بررسی اندیشه ی اسلامی به متن مقدس یعنی قرآن به عنوان نقطه ی مرکز و آغاز پرداخته اند.
از میان اندیشمندان دینی جهان عرب که پرچمدار اندیشه ی مبتنی بر مرکزیت فقه در تمدن اسلامی هستند، مهم تر از همه جابری است که به باور برخی در میان اندیشمندان جهان عرب جایگاهی شبیه به جایگاه «کانت» دارد. این اندیشمند با نوشته های مختلف خویش و در رأس همه پروژه ی «نقد عقل عربی» نام خود را به عنوان یکی از مهم ترین اندیشمندان معاصر عرب مطرح کرده است. نظرات وی در کشورهای مختلف جهان اسلام با استقبال فراوان روبرو بوده است و برخی کتاب های او به بیش از 20 زبان ترجمه شده اند.
هرچند که جابری در دوره های مختلف فعالیت فکری خویش به متن قرآن و جایگاه آن در تمدن اسلامی توجه نشان داده است اما این توجه همیشه یکسان نبوده و از دوره ای به دوره ی دیگر فرق کرده است. بر این اساس در اندیشه های وی می توان میان دو دوره ی اصلی قائل به تفاوت بود. دوره ی اول که در آن جابری به مرکزیت فقه و اصول فقه در تمدن اسلامی تأکید می کند و پروژه ی نقد عقل عربی حاصل این دوران است و دوره ی دوم که جابری به بررسی متن قرآن به مثابه ی عنصر مرکزی تمدن اسلامی می پردازد. در این دوران وی با آغاز یک پروژه ی جدید در راه بازخوانی و ارائه ی یک تفسیر نو از متن قرآن پای در میدانی نهاد که پیش از وی نوگرایانی همچون محمد أرکون و نصر حامد ابوزید پای در آن گذاشته بودند. اما وجه تفاوت وی با اینان بارز بودن سویه های جامعه شناختی در بررسی های اوست. به بیان دیگر در برابر ارکون و ابو زید که به قرآن به مثابه ی یک متن زبانی می پردازند که باید با شیوه ای زبان شناسانه ی محض مورد بررسی قرار گیرد جابری برجنبه های سوسیولوژیک تأکید می کند و حتی آن گاه که به زبان شناسی توجه دارد منظور وی زبان شناسی اجتماعی است.
مهم ترین نوشته های جابری در دوران دوم، پروژه ی «مدخل إلی القرآن الکریم» است که وی جلد اول آن را در سال 2006 چاپ کرد و تا کنون سه مجلد آن چاپ شده است.
آن چه تا به اینک از سوی نویسندگان در حوزه ی اندیشه ی جابری مورد توجه بوده است آراء و نظرات مربوط به دوران نخست اندیشگی وی و به طور عام نظرات وی در باب سنت بود و آرای وی در دوره ی دوم – که طی آن او به قرآن کریم توجه بیش تری نشان داده و پای در راه ارائه ی خوانشی نو از قرآن می نهد – مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته است. در این نوشتار می کوشیم که آرای جابری را در حوزه ی مطالعات قرآنی مورد بررسی و واکاوی قرار داده و از یک سو شباهت ها و تفاوت های کار جابری در پژوهش قرآن را با آثار اندیشمندان نوگرای عرب همچون ابوزید و ارکون و اندیشمندان نوگرای ایران همچون دکتر سروش نشان دهیم و از دیگر سو به مقایسه ی کار او در باب تفسیر متن قرآن با آرای مفسران جدید جهان اسلام دست زده و دست آخر کاستی روش وی را در مقایسه با اندیشمندان مسلمانی مثل علامه طباطبایی و سید قطب و یا شاگردان وی بروز دهم و در صورت امکان تفاوت های روش وی را با برخی شرق شناسان همچون شاخت و بروکلمان و آرای آنان درباره متن مقدس مسلمانان بیان کنم.
فصل دوم
زندگی نامه و کتاب شناسی
محمد عابد الجابری
2 – 1 زندگی نامه
2– 1 – 1 زندگی نامه
محمدعابد الجابری نیمه ی شوال سال 1354 قمری برابر با 27 دسامبر 1935 میلادی در شهر «فجیج» واقع در شرق کشور مراکش متولد شد.
جابری در کتاب «حفریات إلی الذاکرة» که در آن شرح حال زندگی خود را تا سن بیست و پنج سالگی نوشته است نخستین گام های پرورش خود را این چنین بیان می کند:
«در این قصر؛ قصر زنّاکه، رفیق ما متولد و پرورش یافت. در آن زمان، فجیج دروازه ای از دروازه های صحرا و مرکزی استراتژیک و نیز مرکز علمی مهمی بود که صوفیان، علماء و مدعیان به آن روی می آوردند و عبدالجبار الفجیجی جد مادری رفیق ما و دیگر فرزندان و نوادگان او، نسل آخر سلسله ی علماء، اولیاء و صوفیان این شهر به حساب می آمدند.»
در سال 1953میلادی پس از آنکه مقطع دبیرستان مدرسه ی المحمدیه در دارالبیضا ی مغرب تعطیل شد جابری در مقطع دبستان همان مدرسه به تدریس پرداخت. علت تعطیلی مقطع دبیرستان آن مدرسه تبعید محمد خامس؛ پادشاه مغرب بود. در سال 1956میلادی موفق به اخذ دیپلم و مدرک تجربی آموزش ابتدایی شد و این مسأله باعث گردید تا وی بتواند به عنوان معلم رسمی در سال 1957میلادی به استخدام آموزش و پرورش کشور مغرب درآید.
در سال 1956میلادی اولین مدرک خود را در زمینه ی ترجمه دریافت کرد و تابستان 1957میلادی را در تحریریه ی روزنامه ی «العلم» گذراند. پس از آن در دانشگاه دمشق، که در آن زمان مرکز ملی گرایی عربی بود، مشغول تحصیل در رشته ی فلسفه شد.
با وجود ناکامی پروژه ی وحدت عربی مصر و سوریه در آن زمان، همچنان هویت فکری مسلط بر جهان عرب، همان هویت چپ و کمونیستی باقی ماند و به تبع آن، هویت اندیشمندان عرب آن روزگار نیز همان هویت چپ و کمونیستی بود. جابری نیز در رشد فرهنگی اش فرزند روزگار و شرایط فرهنگی خود بود.
در سال 1964میلادی مدرک کارشناسی و در سال 1967میلادی مدرک مطالعات عالی خود را در رشته ی فلسفه اخذ کرد و از همان سال در دانشکده ی ادبیات شهر رباط به تدریس فلسفه و اندیشه ی عربی – اسلامی پرداخت. در سال 1970میلادی، در همان دانشگاه، رساله ی دکتری خود را با عنوان «العصبیة و الدولة؛ معالم نظریة خلدونیة فی التاریخ العربی الإسلامی» دفاع کرد.
جابری در سال 1971میلادی رساله ی دکتری خود را در قالب کتاب با عنوان «فکر إبن خلدون: العصبیة و الدولة؛ معالم نظریة خلدونیة فی التاریخ الإسلامی» منتشر کرد و با این اقدام، گرایش سیاسی خود را به دولت ملی – عربی ظاهر نمود. اما در مطالعات مدرنیسم و واکاوی میراث، به شیوه های مطالعاتی غربی گرایش داشت.
جابری، پیش از آنکه پروژه ی فکری بزرگ خود، یعنی «نقد عقل عربی» را از نظر شکل گیری، ساختار و عقل سیاسی و اخلاقی در دو دهه ی پایانی قرن گذشته آغاز کند، کتاب «اضواء فی مشکل التعلیم» را در سال 1973میلادی و کتاب های «من أجل رؤیة تقدمیة لبعض مشکلاتنا الفکریة و التربویة» و «مدخل إلی الفلسفة» را در دو جلد در سال 1976میلادی منتشر کرد.
شهرت اندیشه ی جابری در نقد میراث است و در آثار خود بیشتر به این موضوع پرداخته است. از این رو، وی بعد از نگارش کتاب «الخطاب العربی المعاصر» در سال 1982میلادی نگاه خود را به مسأله ی مهم نقد عقل عربی دوخت و این مرحله با نگارش و انتشار کتاب «تکوین العقل العربی» در سال 1984م آغاز شد و سپس با انتشار کتاب «بنیةالعقل العربی» 1986م و «العقل السیاسی العربی» 1990م ادامه یافت.
از دیگر آثار مهم وی در این مرحله ی فکری می توان به «نحن و التراث» 1980میلادی، «التراث و الحداثة» 1991میلادی، «درآمدی بر فلسفه ی علوم» 1976میلادی، «إشکالیات الفکر العربی المعاصر» 1988میلادی و چند کتاب دیگر و تعدادی مقاله اشاره کرد.
جابری در سال 2006میلادی، با انتشار کتاب «مدخل إلی القرآن الکریم، الجزء الأول؛ فی التعریف بالقرآن» بار دیگر نگاه مجامع، محافل و اشخاص مختلف را به سوی خود جلب کرد. وی حیات علمی خود را با تألیف این کتاب و سپس نگارش تفسیر قرآن کریم در سه مجلّد با عنوان «التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول» به پایان رساند.
دکتر محمد عابد الجابری در روز سوم ماه می سال 2010 میلادی برابر با 13 اردیبهشت ماه 1389 شمسی در حالی در هفتاد و پنج سالگی درگذشت که میراث فکری پربار و تلاش های فکری برجسته همراه با پرسش های بسیاری از خود به جا گذاشت. اغراق نیست اگر گفته شود که پروژه ی فکری جابری در اندیشه ی معاصر عرب همتایی نداشت. وی اندیشمند و فیلسوفی نوگرا، ممتاز، بی نظیر و نوآور در تحلیل ها و تشخیص هایش در باره ی میراث و اندیشه ی معاصر عرب و همچنین در نگاه به قرآن کریم بود.
جابری با به یادگار گذاشتن چهل کتاب درگذشت، در حالی که مردمی ترین اندیشمند در محافل جهان عرب بود و زندگی علمی و فکری خود را با پرداختن به تفسیر قرآن به پایان برد.
نکته ی قابل توجه در حیات جابری آن است که وی بر خلاف اکثر اندیشمندان و روشنفکران عرب هرگز دیار خود را ترک نکرد، وی در مراکش درس خواند، تدریس کرد و آثار درخشان خویش را پدید آورد و سرآمد اندیشمندان معاصر شد.
2– 1 – 2 تألیفات
محمد عابد الجابری در طول هفتاد و پنج سال زندگی خود، حدود چهل تألیف از خود به جای گذاشت که در حوزه ی نقد فرهنگ عربی – اسلامی و همچنین تفسیر قرآن کریم تحول ویژه ای ایجاد کرده است. در ادامه به معرفی تألیفات وی، طبق سال انتشار می پردازیم.
– فکر إبن خلدون: العصبیة و الدولة؛ معالم نظریة خلدونیة فی التاریخ الإسلامی، (1971م)
– مدخل إلی فسفه العلوم (مجلدان)، (1976م)
– من أجل رؤیة تقدمیة لبعض مشکلاتنا الفکریة و التربویة، (1977م)
– نحن و التراث؛ قراءات معاصرة فی تراثنا الفلسفیة، (1980م)
– الخطاب العربی المعاصر؛ دراسه تحلیلیة و نقدیة، (1982م)
– الدیمقراطیة و حقوق الإنسان
– المنهاج التجربی و تطور الفکر العلمی، (1982م)
– تطورّ الإنتلنجسیا المغربیة: الأصالة و التحدیث فی المغرب، (1984م)
– تکوین العقل العربی، (1984م)
– وحدة المغرب العربی، (1987م). (این کتاب شامل 12 گفتار از 12 تن از اندیشمندان بزرگ جهان عرب است که بحث اول کتاب به نوشتار دکتر محمد عابد الجابری با عنوان «فکرة المغرب العربی أثناء الکفاح من أجل الأستقلال» اختصاص دارد.
– المغرب المعاصر: الخصوصیة و الهویة.. الحداثة و التنمویة، (1988م)
– التعلیم فی المغرب العربی، (1989م)
– التراث و الحداثة.. دراسات و مناقشات، (1991م)
– المسألة الثقافیة، (1994م)
– المثقفون فی الحضارة العربیة.. محنة إبن حنبل و نکبة إبن رشد، (1995م)
– العقل السیاسی العربی، (1995م)
– مسألة الهویة: العروبة و الإسلام.. والغرب، (1995م)
– حفریات فی الذاکرة.. المشروع النهضوی العربی، (1997م)
– الدین و الدولة و تطبیق الشریعة، (1996م)
– التنیمة البشریة و الخصوصیة السوسیوثقافیة، (1997م)
– فصل المقال فی مابین الشریعه و الحکمه من الاتصال، (1997م)
– قضایا فی الفکر العاصر، (1997م)
– إبن رشد: سیرة و فکر، دراسة نصوص، (1998م)
– أضواء علی مشکل التعلیم بالمغرب، بی تا
– تطور الفکر الریاض والعقلانیة المعاصرة، بی تا
– العقل الأخلاقی العربی، (2001م)
– مدخل إلی القرآن الکریم؛ الجزء الأول: فی التعریف بالقرآن، (2006م)
– فهم القرآن الکریم؛ التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول (ثلاث مجلدات)، (2008م)
2 – 1 – 3 مقالات
محمد عابد الجابری در طول حیات علمی خود، علاوه بر كتاب های مذکور، مقالات بسياری را تألیف کرد كه برخی از‌آن ها نيز به زبان فارسی ترجمه شده اند. عناوین مقالات ترجمه شده ی ايشان به زبان فارسی، به شرح زیر است:
– دانش فقه، بنياد روش شناخت عقل عربی، اسلامی، ترجمه ی محمد خلجی، مجله ی نقد و نظر، پاييز 1376، شماره ی 12، صص 114 تا 140
– بازگشت به اخلاق، ترجمه ی حسن محبوب، مجله ی نقد و نظر، زمستان و بهار 1376 و 1377، شماره ی 13 و 14، صص 78 تا 104
– تبيين ساختار عقل عربی در گفتگو با محمد عابد جابری، ترجمه ی محمد تقي كرمی، مجله ی نقد و نظر، تابستان و پاييز 1379، شماره ی 23 و 24، صص 399 تا 446
– خاور شناسی و فلسفه ی اسلامی روش و نگرش، ترجمه ی اسماعيل باغستانی، مجله ی آينه ی پژوهش، خرداد و تير 1381، شماره ی 74، صص 2 تا 22
– عقل.. فرهنگ، ترجمه ی احمد موسی، با نظارت سيد حسين حسينی، كتاب ماه دين، مرداد و شهريور 1381، شماره 58 و 59، صص 5 تا 11
– عصر تدوين، الگوی مرجع عقل عربی، ترجمه ی منصور عاملی، كتاب ماه دين، مرداد و شهريور 1381، شماره ی 58 و 59، صص 12 تا 17
2 – 1 – 4 جوايز و دستاوردهای علمی
جوايز و پاداش هايی كه محمدعابد جابری از محافل مختلف فلسفی عربی و اروپایی دريافت كرد و وی آن ها را دستاوردهای علمی خود می ناميد، بازتاب استقبال فروانی است كه از پروژه ی جابری صورت گرفت.
اين جوايز را می توان به دو بخش تقسيم كرد: بخشی كه جابری آن ها را پذيرفت و بخشی كه نسبت به آن ها بی اعتنا شد.
پاداش های مالی كه جابری آن ها را پذيرفت عبارتند از:
جائزة بغداد للثقافة العربية، يونسكو، سال 1988میلادی، به قميت 5000 دلار
جائزة المغاربية للثقافة، تونس، مايو 1999میلادی، به قيمت 16 هزار دلار
جائزة الدراسات الفكرية في العالم العربي، MBI foundation و تحت رعايت سازمان جهانی يونسكو، 14 نوامبر 2005میلادی، ارزش مالی آن را بيان نكرد.
جائزة الرواد، بيروت، مؤسسة الفكر العربي، 2005میلادی، ارزش مالی آن را بيان نكرد.
مدال ابن سينا، سازمان جهانی يونسكو؛ حكومت مراكش اين جايزه را در 16 نوامبر دو سال 2006میلادی و 2008میلادی، در مراسم بزرگداشتی كه به مناسبت روز جهانی فلسفه در رباط – صخيرات برگزار شد، به جابری اعطا كرد.
اما پاداش هايی نیز بودند كه جابری از پذيرفتن آنها امتناع كرد، این پاداش ها طبق تصريح وی عبارتند از:
– در اواخر دهه ی هشتاد، دو بار از پذيرفتن جائزه ی صدام حسين، با ارزش مالی 100 هزار دلار سرباز زد و عليرغم اصرار برگزار كنندگان جائزه، دليل امتناع خود را عدم شمول جائزه در حوزه ی تخصصی خود (فلسفه) بيان كرد.
– محمد عابد جابری بارها كانديد دريافت جائزه ی (المغرب) شد اما آن را نپذيرفت، نخستین بار در زمان وزارت (محمد بن عيسی) وزير فرهنگ وقتِ مراكش، کاندید این جائزه شد كه عليرغم اصرار فراوان وزير، بر امتناع خود اصرار ورزيد. اين كانديداتوری در زمان وزرای ديگر نیز مطرح شد، اما جابری حاضر به تغيير موضع خود نشد.
– جابری جائزه ی «الشارقة» با ارزش مالی 25 هزار دلار كه از سوی يونسكو اعطا می شود را در سال 2001میلادی نپذيرفت و اعلام كرد اين همان جائزه ای است كه سابقاً با نام «جائزة بغداد الثقافية» در سال 1988میلادی دريافت كردم.
– در سال 2002میلادی جائزه ی (سرهنگ قذافی) با ارزش 32 هزار دلار را نپذيرفت و دليل خود را استمرار در همسويی با عدم اخذ جوايز پيشين اعلام كرد.
– جابری همچنين دو بار از عضويت در فرهنگستان سلطنتی علوم كشور مراكش سرباز زد.
اگر بخواهيم به صورت گذرا، نگاهی نسبت به كل جوايزی كه جابری كانديد آن ها شد داشته باشيم، می بينيم كه نوعی همسویی ميان پروژه ی جابری و خط مشی مؤسسه هايی كه جابری را نامزد دريافت جايزه های خود نمودند، وجود دارد و اوج اين همسويی در دوران بالندگی اين مؤسسات متجلي می شود. آن ها مؤسسه هايی فرهنگی بودند كه پروژه ی قومی – عربی «من المحیط إلی الخلیج» (از اقیانوس اطلس تا خلیج فارس) را حمايت می كردند. از يك سو بالندگی خود را با كَرَمِ حاتم گونه ی خود در اعطاي جوايز ارزشمند مالی به پروژه های همسو با جهت فكری شان، نشان می دادند و از سويی ديگر اين بخشش ها دال بر عدم استقلال اين مؤسسه ها و ارتزاق مالی و فكری شان بود.
البته نبايد از ياد برد كه جابری به عنوان يك پژوهشگر آكادميك، سابقه ی عمل در ميدان حزبی و سياسی را به صورت گسترده ای داشت و همين تجربه به وی نوعی آگاهی سياسی پويا بخشيده بود كه وی را در تشخيص راه از بيراهه در سطح ميدان فكری و ايدئولوژيک، قادر ساخته بود، و شايد همين تجربه های سياسی و حزبی، جابری را به عدم قبول برخی از از جوايزی واداشت كه نمی توان جهت گيری قوميتی و عصبيت گرايی مؤسسه های اعطا كننده ی آن ها را پنهان كرد.
اكثر اين جوايز، با ارزش مالی هزاران دلار، جابری را در تنگنا قرار می داد، زيرا جهت های پرداخت كننده، سياست زده، ديكتاتور و غير عقلانی بودند و سلاح فرهنگی آن ها، حمايت از همايش ها، فصل نامه ها و منشورات مختلفی بود كه قوميت گرايی آن ها را معرفی و یا پشتيبانی می كرد و در واقع با اين روش به ايدئولوژيک كردن سلاح خود بر می خاستند. در تنگنا قرار بودن جابری بدين دليل بود كه پروژه ی معرفت شناختی وی به عنوان يک ابزار برای نقد عقل عربی با اين جهت گيری های سياسی ايدئولوژيک متنافی بود.
نكته ای كه در باب جائزه ها، جالب به نظر می رسد، اهدای غير مألوف جابری در ابتدای كتاب «مدخل إلی القرآن الكريم» است. محمد عابد الجابری بر خلاف عادت مألوف خود، كتاب مدخل إلی القرآن را به «امير طلال بن عبدالعزيز» عربستاني اهدا می كند و می نويسد:
«فضل به مردی باز می گردد كه از نيمه های دهه ی هشتاد قرن گذشته، هنگامی كه از نظر سلامتی، رنج می بردم، زندگی مرا از اين جانب متكفل شد و توانايی ام بر تحقیقات علمی و استقرار سلامتی ام، نتيجه ی فضل مردی است كه دوست دارم نزد خودم، وی را «شاهزاده ی متفاوت (الأمير المختلف) بنامم…»
اين صيغه ی غيرمألوف اهداء و تقدیم از سوی جابری و شخصيتی كه كتاب به آن اهداء شده است، باعث برانگيختن چند سؤال نزد مخاطبان شد:
– سطح ارتباط ميان مهدی إليه و مهدی منه چقدر است؟
– ارتباط مهدی إليه با پروژه ی جابری به طور عام چگونه است؟
– ارتباط مهدی إليه با كتاب جابری با موضوعیت قرآن چگونه است كه باعث شده جابری بر خلاف عادت مألوف خود، كتاب را به وی اهداء نمايد؟ جابری كه خوانندگانش را هرگز به اين صيغه عادت نداده است…
اين سؤالات كه از سوی خبرنگاری از جابری پرسيده شد با چنين پاسخی از وی روبرو شد که در سفر فرهنگی که به اردن داشت، سلامتی وی در معرض خطر قرار گرفت و اين امير عربستانی جابری را به «مايو کیلينينک» (یکی از مجهزترین و گران قیمت ترین بیمارستان های آمریکایی) منتقل و وی را با هزينه ی شخصی خود معالجه کرد.
2 – 2 كتاب شناسی تفصيلی از جابری بر اساس سير زمانی
بی تردید مخاطبان پيگير حيات علمی انديشمند مغربی محمد عابد الجابری، در برابر زمينه های گوناگون كيان انديشه ی فرهنگی این انديشمند دچار نوعی شگفتی می شوند، همانطور كه خود وی، شگفتی اش را در برابر اين موضوع چنين بيان می كند:
«هنگامی كه به ثمره ی اين تداخل در زمينه های مختلف سياسی، فرهنگی و تربيتی در مسير زندگی خود می نگرم، دچار شگفتی می شوم، ولی علیرغم پيچيدگی شاخه های اين تداخل، هيچ وقت سنگينی اين پيچيدگی را بر دوش خود احساس نكردم، گویی كه در يک زمينه ی واحد فعاليت می كردم.. در وادی سياست قلم می زدم، همانطور كه به نوشتار علمی و بحث های آكادميک می پرداختم.. و به مسائل تربيتی و تدريس می انديشيدم.. و در بسياری مواقع احساس می كردم اين زمينه ها مكمّل همديگرند و همگی مرا در فهم، نقد، بررسي و واكاوی ياری می كنند.»
مخاطبانی که پیگیر مسیر علمی جابری ونقاط عطف آن هستند به طور ملموس تکامل وی را درک می کنند. تکاملی که حاصل ترکیب سنگین و پر مایه ی چند زمینه ی مختلف است.
جابری در سال 1971میلادی كتاب «العصبية و الدولة؛ معالم نظرية خلدونية في التاريخ العربي الإسلامي» را منتشر كرد و گرايش سياسی خود را به دولت ملی – عربی آشكار ساخت، اما در واکاوی های ميراث و مطالعات مدرنيسم به انديشه های غربی متمايل بود.
جابری قبل از آغاز پروژه های فكری بزرگ خود، يعنی (نقد عقل عربی) كتاب «أضواء في مشكل التعليم» را در سال 1973میلادی و كتاب های «من أجل رؤية تقدمية لبعض مشكلاتنا الفكرية و التربوية» و «مدخل إلي الفلسفة» در دو جلد با عناوين «الرياضيات و العقلانية المعاصرة» و «المنهاج التجریبي و تطور الفكر العلمي» را در سال 1976میلادی منتشر كرد.
به نظر می رسد در اين كتاب ها و تا اين هنگام، جابری در انديشه ی نوزائی بود و معرفت شناختی و روش شناسی آن، اولويت افكار او را شكل می داد و به نوعی در مسيری گام نهاد كه اروپا در فرآيند مدرنيسم خود، اين گام را اتخاذ كرده بود و آن، دعوت به ايجاد عوامل قدرت علمی و فلسفی، و مدرن سازی عقلی و علمی بود.
تا اين مرحله، جابری به عنوان يک انديشمند مؤثر در جهان عرب معرفی نشد و با وجود اهميت علمی و آموزشی آثارش، خواننده ی عرب را به صورت جدی با او آشنا نكرد و شايد بتوان گفت اين آثار فقط توانست باعث ایجاد یک شوک فرهنگی شود. همين امر – شايد – جابری را ترغيب كرد که شرايط نوزایی را در مفهوم غربی آن كامل كند و آن ضرورتا بايد با مشخص ساختن موضع نسبت به مانع بزرگ هر نوزايی يا نوگرايی يا تغيير كه همان «ميراث» و تکیه ی بیش از حد به آن است، صورت می پذيرفت. به همين دليل در سال 1980میلادی كتاب «نحن و التراث» را نوشت، تا فصل جديدی از نوشته ها و انديشه های فلسفی اش را آغاز كند.
جابری در بررسی مسائل ميراث جسورانه عمل كرده و مواضع انتقادی خود را درباره ی ميراث عربی و اسلامی اعلام كرد و اين نقادی جسورانه را در چهار جلد تحت عنوان «نقد عقل عربی» منتشر ساخت. وی در اين اثر، نخست در باره ی شكل گيری عقل عربی سخن گفته، آن گاه توضيح می دهد كه موضوع اين نقد، عقل برساخته، آماده و تحقق يافته است و نه عقل برسازنده و فاعل. جابری روشن می سازد كه عقل برساخته و تحقق يافته متعلق به عصری است كه در آن آماده و ساخته شده است. وی اين عصر را عصر تدوين می نامد كه همان دو قرن دوم وسوم قمری است كه تمام علوم اسلامی- كه فرهنگ عربی و اسلامی آينده بر اساس آن پايه گذاری شد- در آن عصر شكل گرفت.
به نظر جابری بعد از اين عصر، عقل عربی از نوزایی و اجتهاد باز ايستاد. جابری به دليل تعامل با فرهنگ عربی – اسلامی آن را در سه نظام معرفتی طبقه بندی می كند:
نظام معرفتیِ برهانی، ويژه ی فيلسوفان و عقل گرايان.
نظام معرفتیِ بيانی، ويژه ی فقيهان و متكلّمان.
نظام معرفتیِ عرفانی، ويژه ی عارفان و باطنيان.
جابری بر اين باور است كه رسوخ اين نظام های معرفتیِ به جای مانده در سيستم انديشه ی عربی – اسلامی چنان است كه يافتن جايگزينی برای آن ها جز با شروع يک نقد معرفت شناختی از آن ها ميسر نيست و عليرغم آنكه برخی از اين نظام ها موجب ضعف عقل عربی شده اند – مثل نظام معرفتی عرفانی و يا نظام معرفتی بيانی – همچنان به حيات خود ادامه می دهد در حالی که نظام معرفتی برهانی فلسفی كه باعث پيشرفت عقل اروپايی شد، در شرق و جهان عربی – اسلامی، كنار گذاشته شده است.
پروژه ی نقد عقل عربی محمد عابد الجابری، در زمان خود، گفتمان نوينی بود كه لرزه ای واقعی را در ميدان انديشه ی عربی – اسلامی ايجاد كرد و تمام انديشمندان روشنفكر عرب را جذب خود نمود و منجر به توليدات فكری مهم و گوناگون ديگری شد و در ادامه ی آن پروژه های نقدی ديگری در ميدان عقل عربی به وجود آمد.
اگر چه روش ها و ديدگاه ها در قرائت سنت عربی – اسلامی مختلف و گاه متضارب بود، اما پروژه ی نقد عقل عربی جابری در خلق ديناميكی نوين در قرائت از سنت، مثبت عمل كرد. اين ديناميک جديد باعث ظهور نوشتارهايی منتقدانه و حتی متناقضانه ای نسبت به پروژه ی خود جابری شد.
در واقع، لهجه ی صريح جابری در نقد ميراث، منتقدان بسياری را برای پروژه ی نقادی وی آشكار ساخت؛ كسانی همچون «جورج طرابيشی» در نقد جابری كتاب «نقد نقد العقل العربی» را تأليف كرد و «عبدالرحمن طه» به صورت روشمند و علمی در كتاب «تجديد المنهج في تقویم التراث» به نقد جابری پرداخت؛ نقدی كه به پروژه های جابری امتياز ويژه ای بخشيد و حقيقت آن را آشكار ساخت.
عليرغم اينكه جابری به طور صريح، پاسخ منتقدانش را نمی داد اما تأثير پذيری وی از آن ها را نمی توان انكار كرد.
تأليفات بعدی، همسو با پروژه ی نقد عقل عربی نيست و حتی مبتنی بر آن نمی باشد. وی پس از فراغت از اين پروژه به سير در آثار ابن رشد پرداخت و كاملاً در میراث غرق شد و پس از آن به مسائل و مشكلات فرهنگ عربی، و روشنفكر عرب و وظايف او پرداخت.
جابری زندگی علمی خود را با تأليف «مدخل إلي القرآن الكريم؛ الجزء الأول: التعریف بالقرآن» و پس از آن نگارش تفسير قرآن كريم در سه مجلد با عنوان «التفسير الواضح حسب ترتيب النزول» به پايان رساند و با گرايش به مفهوم مشخصی از اجراي شريعت، از نوعی ميانه روی دينی پيروی می كرد.
اگر اجازه ی قرائتی ساده، اين بار، اما خارج از نوشته های جابری به ما داده شود، همانگونه که سابق بر اين با الهام از نوشته های جابری به قرائتی مختصر از انديشه ی وی پرداختيم، می توان گفت كه زندگی فكری جابری ميان دو ايستگاه در حال انتقال بود: ايستگاه فرهنگی – علمی محض و ايستگاه سياسی – اجتماعی.
در مورد ايستگاه اول؛ ایستگاه (فرهنگی – علمی محض) می توان گفت كه اين ايستگاه، اساساً مطالعات معرفت شناختی جابری با گرايش فلسفی می باشد. جابری در اين زمينه در دو سطح فعاليت داشت: سطح اول؛ كه از نظر آكادمی تا مراحل عالی تحصيلات پيش رفت و سطح دوم؛ كه در آن توانست تجربه ی معرفت شناختی خود را از مرحله ی تئوريک به مرحله ی تطبيقی برساند و تأليفات مهمی را بنويسد؛ تأليفاتی كه باعث پويايی انديشه ی عربی – اسلامی ضمن «دو گانه ی تأثير و تأثر» شد، البته چنان نبود که فقط تأثیرگذار باشد. هر چند كه بايد گفت کفه ی (تأثير) بيشتر بود، به گونه ای كه باعث شد خيلی از انديشمندان روشنفكر عرب به نقد و بررسی نوشتارهای او به ويژه پروژه ی نقد عقل عربی روی آورند، اما جنبه ی انفعالی و اثرپذیری آن نیز قابل توجه است.
ايستگاه دوم كه جابری در آن توقف طولانی داشت، ايستگاه فعاليت های سياسی – حزبی بود. وی در اين مرحله، فعاليت های روزنامه نگاری، سازمانی و سازماندهی جنبش های مردمی در انتفاضه های متعدد كشور مغرب را تجربه كرد و از اين بابت سختی های فراوانی را متحمل شد. با وجود التزامات حزبی و سیاسی، اين مرحله نيز با استعفای جابری از حزب به پايان رسيد. پس از آن جابری وقت خود را به طور كامل به فعاليت های آكادميک در دو بعد تدریس و تأليف اختصاص داد. اين استعفا، نتايج درخشانی را به دنبال داشت و بسياری از تأليفات مهم فكری جابری نتيجه ی مثبت آن است.
اگر مجاز باشيم كه از مراحل مختلف زندگی جابری نتيجه گيری كنيم می توان گفت كه جابری از تجربه های سياسی و حزبی خود به اين نتیجه رسيد كه فعاليت های سياسی بايد بر پايه های فكری و فلسفی عميقی بنا شود. به همين دليل جابری در روش نقادانه ی خود نه فقط به نقد انديشه ی سياسی می پرداخت بلكه حتی عقل توليد كننده ی اين انديشه را در سراسر جهان اسلام و از آغاز شكل گيری آن نقد می كرد. وی معتقد بود كه ساختار اين انديشه ی سياسی كه آن را عقل سياسی – عربی می نامد، سوای از ساختار عقل فلسفی و همچنين عقل اخلاقی نيست.
فصل سوم
بررسی اندیشه های جابری در زمینه ی میراث
و
علوم قرآنی
3–1 مروری بر آرای غير قرآنی جابری
كارهای علمی و پژوهش های جابری را می توان به سه بخش تقسيم كرد:
پروژه ی مطالعات و نقد سنت و میراث
پروژه ی قرآن شناسی (تعریف القرآن)
آثار متنوع ديگر در زمينه های سياسی، فرهنگی، فلسفه ی علم و… كه از جمله ی آن می توان «الخطاب العربی المعاصر»، «المشروع النهضوی المعاصر»، «الهوية و العولمة»، «الديمقراطية و حقوق الإنسان» و… را نام برد.
پروژه ی مطالعات سنت (سنت كاوی) خود به دو بخش تقسيم می شود:
الف: پروژه ی نقد عقل عربی و ب: پروژه ی واكاوی كتاب های سنت؛ كه تحت سنت كاوی ها قرار می گيرند، اما ضمن پروژه ی نقد عقل عربی به شمار نمی روند.
در مجموع اما از جمله ی كتاب های حوزه ی اول، یعنی پروژه ی نقد و مطالعات سنت می توان به «التراث و الحداثة»، «إبن رشد، سيرة و فكر، دراسة نصوص» افزون بر چهار جلد كتاب های پروژه ی نقد عقل عربی یعنی «تكوين العقل العربی»، «العقل السياسی العربی»، «العقل الأخلاقی العربی» و «بنية العقل العربی» اشاره کرد.
جابری در دوره ی پایانی زندگی خود به طور غالب متمرکز بر پروژه ای به نام پروژه ی قرآن شناسی شد و در این راستا چهار جلد کتاب نگاشت که از این قرارند: کتاب یک جلدی «مدخل إلی القرآن الكريم» و کتابی سه جلدی به نام «فهم القرآن الحکیم؛ التفسير الواضح حسب ترتيب النزول».
این پروژه اما با درگذشت ايشان ناتمام ماند. همین پروژه موضوع اصلیِ این پژوهش خواهد بود و ما پس از اين به تفصيل از آن سخن خواهيم راند. اينک برای آشنايی بيشتر با بنيادهای فكری جابری که مسلما در حوزه ی دوم تأثیرگذار بوده، بهتر است به پروژه ی نقد عقل عربی بپردازيم:
3 – 1 – 1 ابن خلدون
جابری مسير مطالعه و تأليفات فكری و فلسفی خود را از «ابن خلدون» آغاز می كند. اين مورخ فيلسوف، در مقدمه ی معروف خود، بحثی را در زمينه ی عصبيت قومی و قبيله ای مطرح می كند و جابری در كتاب «فكر إبن خلدون؛ العصبية و الدولة معالم نطرية خلدونية في التاريخ الإسلامی» که در واقع رساله ی دکتری اوست با روشی تحليلی به بررسی ويژگی های اين نظريه درباره ی تاريخ عربی و اسلامی می پردازد.
3 – 1 – 2 ابن رشد
جابری در مسير مطالعات فلسفی خود، پس از ابن خلدون مجذوب «ابن رشد» شده و به احيای انديشه ی عقلانی اين فيلسوف همت می گمارد.
در اروپا، ابن رشد را «شارح كبير» می نامند، زيرا پس از دوره ی رنسانس، غربی ها از طريق شرح های ارزشمند این فیلسوف مسلمان بود كه به آثار ارسطو دسترسی پيدا کردند. در همین راستا جابری را به نوعی می توان شارح ابن رشد قلمداد كرد، زيرا وی بر آن بود که همان كاری را كه ابن رشد پیش از او در حق آثار ارسطو انجام داد، خود این بار در رابطه با آثار ابن رشد انجام دهد. وی با همکاری مؤسسه ی «مركز دراسات الوحدة العربية» تقريبا به شرح همه ی آثار ابن رشد پرداخت و نبود برخی متون ابن رشد به زبان عربی نیز نتوانسته است مانع از انجام اين كار از سوی او شود. جابری برای غلبه بر این نقطه ضعف به کمک همان مؤسسه بر ترجمه ی برخی از تألیفات ابن رشد از عبری و لاتين به عربی نظارت کرده و دست به کار شرح آن ها شد. عناوین برخی آثار ابن رشد كه جابری به شرح آنها برخاسته است، از این قرارند:
تهافت التهافت كه در ردّ كتاب تهافت الفلاسفه ی ابو حامد غزالي نوشته شده است.
الكشف عن مناهج الأدلة
الضروری في السياسة؛ اين كتاب خلاصه ی كتاب (جمهور) افلاطون است.
الكليات في الطب
جابری همچنین كتاب ارزشمندی در معرفی ابن رشد و انديشه ی او نوشته است كه می توان بدون اغراق گفت معتبرترين كتابی است كه تا به حال در باره ی اين فيلسوف مسلمان نگاشته شده است.
3 – 1 – 3 پروژه ی نقد عقل عربی و نقدهای وارد بر آن
اوج بلوغ انديشه ی جابری را بايد در پروژه ی نقد عقل عربی جستجو كرد. او در اين پروژه با روش معرفت شناختی به تشريح و تحليل ابزارهای انديشه در حوزه ی اسلامی پرداخت. جابری با اين تأليف نشان داد كه به فلسفه، اصول، كلام و عرفان احاطه دارد و علاوه بر آن با رویکردهای نوین فلسفی و مكاتب علوم انسانی آشناست.
جابری در پروژه ی خود ابزار و ساختار اندیشه ورزی علمی را تحليل می كند؛ كاری كه عدم پرداختن به آن، از مهم ترين دلايل ناكامی پروژه ی تجدد گرایی در جهان عرب به شمار می رود.
جابری غایت خود از پرداختن به پروژه ی نقد عقل عربی را در دو عنصر خلاصه می كند: از یک سو بازخوانی تاريخ فرهنگی اسلام و از سوی دیگر واكاوی عقل عربی و ابزارهای آن.
بازخوردها، نقدها و تمجيدهای چشمگيری که از تأليفات نقد عقل جابری در ميدان انديشه ی فلسفی جهان عرب پيش آمد و همچنين تأثيری كه اين پروژه بر ميدان راکد انديشه ی عرب گذاشت نشانگر ميزان موفقيت جابری در رسيدن به اهدافی است كه برای خود ترسيم كرده بود.
از جمله مزايای بزرگ پروژه ی نقد عقل عربی، پويا كردن ميدان تحليل و بررسی ميان انديشمندان در حوزه ی ميراث و باز نگری های روش شناختی آن در حوزه های فلسفی، ادبی و مذهبی است، به گونه ای كه می توان گفت حرکتی که جابری آغازگر آن بود سبب ایجاد موجی شده است که نقش مهمی در غنای ميدان انديشه ی اسلامي دارد.
افراد بسیاری از میان اندیشمندان شناخته شده ی جهان عرب به اندیشه ی جابری واکنش نشان داده و به نقد یا رد آن پرداخته اند. از جمله مهم ترین اینان شاید بتوان به کسانی همچون «حسن حنفی»، «جورج طرابيشی»، «طيب تيزبينی»، «يحیی محمد»، «طه عبدالرحمن» و… اشاره کرد.
در این میان اما از مهم ترين نقدهايی كه بر نقد عقل عربی صورت گرفته است مجموعه ی چهار جلدی است که جورج طرابیشی انديشمند مسیحیِ اهل سوریه با عنوان «نقدِ نقد عقل عربی» نوشته است. اين مناقشه ی فكری، آن جدل فکری را به ذهن ما یاد آور می کند که در سده ی ششم هجری، ميان ابوحامد غزالي (که کتاب تهافت الفلاسفة را در رد اندیشه ی فلسفی نگاشت) و ابن رشد (که کتاب تهافت التهافت را در پاسخ به کتاب غزالی و در دفاع از فیلسوفان تالیف کرد) رخ داده بود. البته چنین مقایسه ای تنها از آن جهت درست است که به مانند مناظره ی مشهور غزالی و ابن رشد مناظره ی این دو نیز در زمانه ی خود عالم گیر شد.
3– 1 – 3 – 1 تکوین العقل العربی
جابری در اين نقد گسترده، عقل عربی را نتيجه ی فرهنگی می داند که بر سه نظام معرفتی استوار است:
نظام زبانی عربی يا «بيان»
نظام صوفی گرایانه ی ايراني – هرمسی يا «عرفان»
نظام عقلانی يونانی يا «برهان»
او اين سه نظام را مستقل از يكديگر دانسته و بر آن است که این نظام های معرفتی به صورت ناخودآگاه بر اندیشه ی افراد تحميل می شوند. وی در تكوين عقل عربی به واكاوی تاريخ و فرهنگ عربی می پردازد تا عواملی را كه در روند ايجاد عقل عربی دخيلند، كشف كند.
2– 1 – 3 – 2 بنیة العقل العربی
جابری در گام بعدی از مرحله ی «التكوين» (صورت بندی) به مرحله ی «البنية» (ساختار) منتقل شده و هدف از نگارش کتاب «ساختار عقل عربی» را ارائه ی تصویری عام از نظام معرفت بيانی و تبیین چارچوب های اين نظام معرفی می کند. وی در این کتاب از عناصر مؤثر بر عقل عربی سخن به میان آورده و نظام های معرفتی درون آن را به شرح زیر برای مخاطب ترسيم می كند:
نظام معرفتی بيانی؛ که در عصر تدوين یعنی در بین سال های 143 تا 250 ق و تحت تأثير نصوص و زبان شكل گرفته است.
نظام معرفتی برهانی: در دوران حکمرانی خلیفه ی عباسی «مأمون» ایجاد شد و با ترجمه ی ميراث عقلی يونانی رونق گرفت. البته لازم به ذکر است که جابری عقل عربی را مستقل از عقل يونانی می داند.
نظام معرفتی عرفانی: وی در بحثی مفصل به عرفان مانوی اشاره نموده و اين عقل را که از دید او «ابن سینا» نظریه پرداز اصلی آن به شمار می رود مايه ی انحطاط مسلمانان دانسته و ریشه های آن را انديشه ی ايرانی قبل از اسلام، و نيز تشيع ذکر می کند. اين نکته ای است که انتقادات جدی را به اندیشه ی محمد عابد الجابری وارد ساخته است. به باور جابری ميان اين سه نظام و در طول تاریخ غلبه با نظام عرفانی بوده است و همین دلیل مهم انحطاط عقل عربی به شمار می رود. او معتقد است عرفان پایین ترين درجه ی فعاليت عقلی است؛ مرتبه ای که در آن عقل کمترین کارکرد را دارد و دست برتر در آن، از آنِ سلسله ای از اساطیر در باره ی خداوند، انسان و هستی و رابطه ی میان این سه می باشد.
نظام معرفتی بيانی اما از دید جابری مهم ترين و مؤثرترين نظام در تكوين ميراث فرهنگی- اسلامی است؛ نظامی که او آن را كاملاًعربی و متن محور معرفی می كند. او در تحليل های خود، سيطره ی زبان بر انديشه ی عربی را مورد بررسی قرار داده و بر آن است که عقل عربی در نسخه ی بیانی آن، عقلی مبتنی بر متن و تحت تأثیر زبان است. درهمین راستا او با سخن از فقهی كردن عقل عربی توسط «شافعی» در پی تبیین اين نكته بر می آید كه اصول فقهی که شافعی پایه ریز آن بود و تا به اینک عنصر فعال اندیشه ی عربی است اصولی بر پايه ی كتاب و سنت است؛ کتاب و سنتی که ساختار هر دوی آن ها «متن» است.
جابری در پاسخ به سوال «ما البيان؟» (بيان چيست؟) آن را سلسله ای از مباحث لغوی می داند که در امتداد مباحث فقهی و اصولی قرار گرفته و با همان زير بنای معرفتی كه اين مباحث بر آنها بنا شده اند در ارتباط است. وی در اثبات این رابطه ی تنگاتنگ میان زبان شناسی و فقه و اصول به ابواسحاق شاطبی استناد می كند كه به نقل از یکی از فقیهان معروف مصری به نام «الجَرَمی» می گويد: من سی سال است كه در مورد مسائل فقهی از روی كتاب سيبويه به مردم فتوی می دهم.
براي اينكه اهميت علم فقه در پروژه ی نقد عقل جابری نشان داده شود تنها اشاره به روش معرفت شناختی آن كفایت می کند، زيرا علم اصول كه به عنوان مبنای علم فقه شمرده می شود



قیمت: 10000 تومان