—d1710

پايان نامه كارشناســي ارشــد
رشتة فقه و مبانی حقوق اسلامی
عنـــوان پايان نامــه
رقص در اسلام
استاد راهنما
دکتر مرتضی چیت سازیان
دانشجو
مژده کرمی

ماه و سال
شهریور 1393
798564196185
تمام حقوق اين اثر متعلق به دانشكده علوم حديث است.
چکیده :
رقص نامی است برای حرکات موزون از اعضای بدن، که در منابع آیات و روایات اشاره ای واضح به آن نشده است. برخی به استناد یک حدیث با لفظ زفن هم معنی رقص، حکم به حرمت ذات رقص داده اند، برخی دیگر این حکم را نپذیرفته و حکم به حلال بودن رقص، مشروط به همراه نبودن مسائل دیگر همچون لهو و لعب، برانگیختن غریزه جنسی و فساد قائلند. از آنجا که رقص پیشینه تاریخی دارد و برگرفته از آیین و مذهب مردم بصورت فطری برای بیان احساسات فردی و اجتماعی که در قالب الفاظ نمی گنجد، در غم و شادی و عبادت ها، بصورت محلی به عنوان بازی و نمایش بکار رفته تا دنیای امروز که بصورت پیشرفته تر در ورزش، هنر، پزشکی بسیار به آن پرداخته اند، و از طرفی دیگر در مجالس شادی و عروسی معمولاً رقص هم هست، با توجه به مسئله رقص و ابهام هایی که درباره آن وجود دارد، نمی توان هرگونه حرکت فیزیکی و شاد را حرام دانست، جسم در روح مؤثر است، باید در چارچوب عقل و شرع انرژی شادی طلب جوان را آزاد کرد، تا به کارهایش سامان دهد، رو به معنویت آورد، جلوی جرائم، تند خویی ها و بهانه گیری بیمار دلان در جامعه اسلامی گرفته شود، تا جامعه ای سالم و پویا بدون گناه داشته باشیم. این تحقیق در هفت فصل کلیات و مفاهیم؛ انواع رقص و حکم آن بر اساس آیات و روایات و کتب اسلامی، جایگاه و نفوذ رقص در ورزش و هنر و حکم شرعی انجام و تعلیم آن مورد بررسی قرار گرفته است.
کلید واژه ها: رقص، حکم، شرع، هنر، بازی، ورزش، موزون. 
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
فصل اول: کلیات تحقیق
بيان مسئله………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….12
اهميت و ضرورت………………………………………………………………………………………………………………………………………………..12
سؤالات تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..13
فرضيات تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………………13
پيشينه تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………..13
چارچوب تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
لهو و لعب در اسلام…………………………………………………………………………………………………………………………………………14
1.7.1 . لهو ………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
1.7.2. لغو……………………………………………………………………………………………………………………………………. 15
1.7.3. باطل ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
1.8. مفهوم رقص (زفن، سماع)……………………………………………………………………………………………………………………………………17
1.8.1. معنای رقص در لغت ……………………………………………………………………………………………………………….17
1.8.2. معنای رقص در فقه ………………………………………………………………………………………………………………….18
1.8.3. معنای رقص در عرفان …………………………………………………………………………………………………………….18
فصل دوم: پیشینه رقص
2.1. تاریخچه رقص ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 21
2.2. رقص در زمان پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله)……………………………………………………………………………… 22
2.3. تاریخچه رقص در ایران ……………………………………………………………………………………………………………………….. 25
فصل سوم: انواع رقص و حکم آن
3.1. رقص مجاز………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 31
3.1.1. رقص کودکانه ……………………………………………………………………………………………………….. 31
3.1.1.1. حکم شرعی رقص کودکانه ……………………………………………………………………. 32
3.1.2. رقص محلی و بومی ………………………………………………………………………………………………… 33
3.1.3. رقص ورزشی …………………………………………………………………………………………………………… 33
3.1.3.1. رقص و ورزش ………………………………………………………………………….. ………….. 33
3.1.3.1.1. تفاوت ایروبیک با رقص…………….. …………………………………………….. 36
3.1.3.1.2. مسابقات ورزشی رقص بر اساس چهار قانون مختلف ………………………. 36
3.1.3.2.حکم ورزش با رقص ………………………………………………………………………………………… 37
3.2. رقص حرام…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 39
3.2.1. رقص صوفیانه (سماع) ………………………………………………………………………………………………. 39
3.2.1.1. حکم شرعی رقص صوفیانه …………………………………………………………………… 41
3.2.1.1.1. استدلال اهل تصوف مانند غزالی بر مباح بودن رقص …………….. 41
3.2.1.1.2. جواب به استدلال اهل تصوف ………………………………………………….. 42
3.3. رقص مبتذل ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 44
3.4. رقص شادی…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 45
3.4.1. دیدگاه نهی …………………………………………………………………………………………………………………………. 46
3.4.2. دیدگاه نهی، احتیاط و جواز………………………………………………………………………………………………….. 46
3.4.3. دیدگاه احتیاط و جواز ……………………………………………………………………………………….. ……………………. 47

3.4.4. دیدگاه جواز ……………………………………………………………………………………………………………………………… 47
3.4.5. فتوای مراجع ……………………………………………………………………………………………………………………………… 48
3.4.5.1. تعریف مراجع تقلید از رقص …………………………………………………………………………………………… 48
3.4.5.2. رقص زن برای زن ………………………………………………………………………………………………………. 50
3.4.5.3. رقص در میان جمع محرم ها ………………………………………………………………………………………… 50
3.4.5.4. رقصیدن عروس و داماد و دادن پول شادباش …………………………………………………………………… 50
فصل چهارم: دلایل حرمت رقص
4.1. دیدگاه قرآن …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 53
4.2. دیدگاه روایت…………………………………………………………………………………………………………………………………… 60
4.3. رقص و موسیقی ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 64
فصل پنجم: رقص و هنر نمایش
5.1. نمایش در ایران ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 73
5.1.1. بازی و پتواژگویی …………………………………………………………………………………………………………… 75
5.1.2. دوران ساسانی …………………………………………………………………………………………………………………. 79
5.2. رقص و تئاتر……………………………………………………………………………………………………………………………….. 80
5.3. رقص نمایشی ………………………………………………………………………………………………………………………………. 90
فصل ششم: آموزش رقص و حکم آن
6.1. آموزش رقص………………………………………………………………………………………………………………………………… 100
6.2. حکم آموزش رقص ………………………………………………………………………………………………………………………………. 101
فصل هفتم
نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………… 103
فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 106
مقدمه
نقش شادی در پیش برد امور معنوی غیر قابل انکار است. مردم بنا بر طبیعت خود مجلس شادی برگزار می کنند. بعضی از این مجالس، مثل عقدو عروسی، از هر نظر بدیع تر و در نتیجه شادتر و شورانگیزتر است. اسلام نیز که به همه جنبه های حیات انسان نگریسته در خصوص شادی و سرور هم بر عوامل فرحانگیز انگشت گذاشته است. پر واضح است که پرداختن به موضوع رقص باعث تشویق دیگران نیست بلکه هدف، رفع سوءظنها و برطرف کردن کدورتهاست؛ بدین معنا که اگر کسانی شادی خود را با رقص و دست زدن غیر حرام بروز دهند، به لاقیدی و بیدینی متهم نشوند، یا اگر افراد متدین در مجلسی که رقص معمولی بود، شرکت کردند، عذاب وجدان نداشته باشند که مرتکب گناه شدهاند، و برخی هم مجبور نباشند که برای رهایی از عذاب وجدان از طرف خود در حکم خدا قیدهایی وارد کنند. تذکر مهم این است که نقل فتواها به هیچ روی بهانهای برای بیماردلان نیست تا هر نوع رقص را حلال بدانند، زیرا تأکید دائمی فقیهان و مفتیان این است که رقص باید غیر مفسدهانگیز و غیر شهوانی باشد و زن و مرد هم کاملاً جدا از هم باشند. البته نگارش و تدوین این تحقیق مرز کارهای شرعی و غیر شرعی را در هم نمیریزد و ساحت شریعت را سبک جلوه نمیدهد، اگر اینگونه بود مراجع تقلید اجازه نمیدادند اینگونه مطالب در کتابهایشان آورده شود و اساساً فتوا نمیدادند و ساکت میماندند.
جامعهای پویا و زنده است که عناصر شادی آفرین مشروع در آن فراوان باشد و اضطراب و افسردی و غم در آن کمتر به چشم آید. تعجب است که برخی دینداران حتی در روزهای میلاد مصیبت میخوانند. رقص در فرهنگ غربی هنر محسوب میشود و روز به روز به آن بهای بیشتری میدهند، اگرچه ما رقصهای آنان را نمیپذیریم ولی باید به بعضی از نظرات آنان بخصوص زمانیکه نقش رقص محلی و نمایشی مطرح میشود با دقت بیشتری جوابگوی مردم باشیم. رقص در ورزش نیز نفوذ کرده است و بعنوان مسابقات رسمی نیز شناخته شده است. متأسفانه در کشور ما نیز بعضی از مردم دست به تقلید کامل زدهاند و مسائل شرعی را نادیده گرفتهاند، یکی از دلایل میتواند مبهم بودن حکم شرعی برخی از شادیها مانند رقص باشد، که یا برخی آن را کنار گذاشتهاند یا در انجام آن زیادهروی نمودهاند .
در این تحقیق سعی شده با ذکر دلایل حرمت برخی از رقصها، مردم را با اثرات منفی اینگونه رقصها آشنا کنیم تا آگاهانه با این موضوع برخورد کنند و از داشتن دینی که جامع و منطقی است افتخار کنند، نه آنکه بعنوان دین غم یاد کنند و دچار آسیب بیگانه پرستی شوند، بلکه بدانند شادی باید در جهت سلامتی جامعه و سعادت واقعی در زندگی بکار رود.

فصل اول: کلیات
بيان مسئله
رقص نامی است برای حرکات موزون از اعضای بدن انسان. و در منابع آیات و روایات اشاره ای به این لغت نشده، بلکه در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) زفن بکار رفته، که در لغت به رقص تفسیر شده است. مشهور فقهای متقدم از این روایت حکم به حرمت ذات رقص داده اند، و بعضی از فقهای متأخر بر این نظرند که هیچ دلیل بخصوصی که دلالت بر حرمت ذات رقص کند، نمی باشد و به همین دلیل به حلال بودن رقص در برخی موارد و اجیر شدن و اجرت آن فتوا داده اند. البته مشروط به همراه نبودن رقص با حرام دیگر. حال از آنجا که رقص با توجه به تعریفش امروزه بسیار بکار گرفته شده، و از طرفی به انسان مفاهیمی را القا می کند که در قالب بیان نمی گنجد، نمی توان بطور کلی هر گونه حرکت فیزیکی و بروز هر حالت شادی را حرام دانست، مگر آنکه با فساد و برانگیختن غریزه شهوانی باشد. و از آنجا که در فتوای علما اختلاف است، باید با جمع بندی نظرات و بررسی آنها به جوابی رسید که پاسخگوی نیاز جامعه اسلامی نیز باشد. چرا که ظاهراً دلیل حرمت رقص با مطرح کردن مسائل دیگری چون لهو و لعب و غناء و مقدمه فساد شدن بیان شده و به خود رقص و نیاز فطری آن توجه نشده است.

اهميت و ضرورت
رواج رقص در رسانه های جمعی امروز به نحو گسترده ای به چشم می خورد چنانکه با نگاهی بدان مفهوم تهاجم فرهنگی در ذهن مجسم می گردد. در فقه اسلامی درباره رقص محدودیّت های مشروع و عدم مشروعیت آن با استناد به آیات قرآن و احادیث ابراز نظرهایی شده است. اگر ما بتوانیم در جامعه کنونی مفهومی دقیق از رقص و علت حرمت آن در برخی موارد به افراد ارائه دهیم، می توانیم با انجام رقص هایی که جنبه ملی دارد نه محرک قوای شهوانی و حتی به منظور تفریح و خوش ساختن فضای جامعه بدون گناه جلوی بهانه گیری ها و انجام رقص های حرام در تمامی زمینه ها از جمله هنر و ورزش و روانشناسی و … گرفته شود.
سؤالات تحقيق
نظر اسلام در مورد رقص چیست؟
عوامل مؤثر در حرمت و حلال بودن رقص چیست؟
فتوای فقها در انواع رقص چیست؟
رابطه حکم رقص و دیگر مسائل در جامعه چیست؟
فرضيات تحقیق
رقص فی نفسه و ذاتاً حرام نمی باشد بلکه می توان در القای مفاهیم عقیدتی و ملی مؤثر واقع شود و روح جامعه را شاد گرداند اما همراه شدن با عوامل حرام با کمال انسانی منافات دارد و مخرب جامعه و فرد می باشد بنابراین اگر جامعه شناخت دقیقی از مفهوم رقص داشته باشد می توان بدون گناه از رقص در جامعه استفاده و مردم را از انجام رقص حرام دور نماییم.
پيشينه تحقيق
مفهوم رقص از زمان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) و معصومین (علیهم السلام) تاکنون مورد بحث بوده است و در کتب بزرگانی چون شیخ کلینی در کافی، شیخ انصاری در مکاسب، وسائل الشیعه از حرّ عاملی، تلبیس ابلیس ابن جوزی، دیدگاه پنجم اکبر ایرانی، مقالاتی از جهانگیر نصر اشرفی، یحیی ذکاء و دیگر بزرگان متقدم و معاصر نام برد. البته هر کدام بصورت مختصر و در حاشیه دیگر مطالب به موضوع پرداخته اند، در این تحقیق سعی می شود از دیدی همه جانبه و منحصراً در رقص، بررسی صورت بگیرد.
چارچوب تحقيق
این تحقیق از هفت فصل تشکیل شده است.
فصل اول کلیات تحقیق که شامل بيان مسئله، اهميت و ضرورت، سؤالات تحقيق، فرضيات تحقیق، پيشينه تحقيق، چارچوب تحقيق، لهو و لعب در اسلام و مفهوم رقص (زفن، سماع) در لغت و فقه و عرفان می باشد.
فصل دوم پیشینه رقص که شامل تاریخچه رقص، رقص در زمان پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) و تاریخچه رقص در ایران است.
در فصل سوم انواع رقص و حکم آن بیان شده که شامل رقص مجاز، رقص کودکانه و حکم شرعی آن، رقص محلی و بومی، رقص ورزشی و احکام آن، رقص حرام، رقص مبتذل، رقص شادی، فتوای مراجع درباره رقص و … می باشد.
فصل چهارم دلایل حرمت رقص از دیدگاه قرآن و روایات و رقص و موسیقی بررسی شده است.
در فصل پنجم رقص و هنر نمایش، فصل ششم آموزش رقص و حکم آن و فصل هفتم نتیجه گیری بیان شده است.
لهو و لعب در اسلام
1.7.1. لهو
راغب اصفهانی در معنای لهو می گوید: «اللهو ما یشغل الانسان عمّا یعنیه و یهمَه؛ لهو آن چیزی است که انسان را از آنچه مقصود و مهم اوست باز دارد.»
فیروز آبادی، آن را به لعب و بازی معنا کرده و جوهری هم به همین طریقه رفته است. به نظر می رسد مفهوم اصلی لهو همان گفته راغب باشد و بازی، مصداقی از آن به حساب آید. بنابراین لهو، هر کاری است که اشتغال بدان، انسان را از توجه به خداوند متعال و یاد او باز دارد.
این بازدارندگی در برخی مصادیق آن موجب دوری از ساحت الهی است مانند غنا و آهنگ های مبتذل و در برخی موجب سرور و نشاط زیادی است و در دیگری تنها مایه مشغولیت ساده انسان است بی آنکه در مراتب ایمان او خلل و صدمه ای وارد آورد. در اینکه لهو در مصادیق نوع سوم خود محکوم به حرمت نیست به فرموده مرحوم شیخ انصاری (رضوان الله علیه)، ظاهراً خلافی بین فقها نیست. ولی لهو در مصادیق نوع اول و دوم آن با توجه به مراتب فسادی که برآن بار است، در اینکه بطور مطلق محکوم به حرمت است و یا تنها برخی مصداق های آن این چنین اند بین آنان اختلاف است. برخی از بزرگان فقها همچون مرحوم شیخ انصاری نظریه نخست را پذیرفته اند و بر آن استدلال های متعدد آورده اند و از ظاهر کلام شیخ انصاری بدست میآید که ایشان رقص را به عنوان مصداقی از لهو و حرام می دانند. در حالی که برخی دیگر از آنان و غیر آن همچون امام خمینی (رضوان الله علیه) آن ادّله را سنداً یا دلالةً یا به هر دو جهت کافی ندانسته و به حرمت هر لهوی حکم نکرده اند. ولی اینکه چه مصداقی از آن اینگونه است باید از زبان معصوم بیان شود.
1.7.2. لغو
فیروز آبادی در معنای لغو می نویسد: «اللّغو … السقّط و ما لا یعتدّ به من کلام و غیره؛ لغو هر سخن و غیر سخنی که ساقط شده و غیر قابل اعتنا باشد.»
و همچنین در معنای لعب می گوید: « لعب … ضدّ جدّ؛ لعب ضدّ جدیّت.»
راغب اصفهانی در معنای لعب می نویسد: « لَعِبَ فلان؛ اذا کان فعله غیر قاصد به مقصداً صحیحاً؛ وقتی کار به صورتی باشد که فاعل آن هدف و غرض صحیحی از آن نداشته باشد به آن لعب می گویند.» اگر لغو و لعب به همین معنایی باشد که ذکر شد، همچنان که شیخ انصاری فرموده است؛ دلیل روشنی که سنداً و دلالةً قابل اعتماد باشد برحرمت آن در دست نیست، مگر اینکه کسی ادعا کند این دو به عنوان «لهو» باز میگردند و مرادف با آن هستند، در این صورت حکم همان حرمت بر آن بار میشود. ولی دو اشکال بر سر راه آن وجود دارد: نخست، اثبات اصل این مدّعی و دیگری، اثبات حرمت لهو، که گفتیم محل اشکال و کلام است.
1.7.3. باطل
فیروز آبادی در معنای باطل می گوید: «بطل …: ذهب ضیاعاً و خسراً؛ باطل، هر امر ضایع شده و زیان بار را گویند.» و لغت نامه های فارسی آن را به : ناچیز، بیهوده، یاوه، بی اثر، ضدحق و … معنا کرده اند.
برای استفاده حرمت هرکار باطلی به وجوهی استدلال شده است. که به نظر می رسد مهم ترین آنها که هم به لحاظ سند و هم از جهت دلالت قوی ترند، دو روایتند.
1- صحیحه ریان بن صلت می گوید: «روزی در خراسان به حضرت رضا (علیه السلام) گفتم: مأمون عباسی از قول شما نقل کرده که در غنا ترخیص داده اید. حضرت فرمود: آن بی دین دروغ گفته است. من اینگونه به او نگفتم. او از من درباره غنا پرسید، پاسخ دادم که مردی بر امام باقر (علیه السلام) وارد شد و از حکم غنا از او سوال کرد، آن حضرت فرمود: وقتی خداوند بین حق و باطل جدا کند، غنا در کدام قسمت قرار خواهد گرفت؟ گفت: در صف باطل، فرمود: تو خود حکم آن را بیان کردی.» امام راحل در بیان صورت دلالت روایت بر حرمت باطل می فرماید: قسمت پایانی روایت نشان می دهد که حرام بودن کار باطلی، از امور مسلم و روشن، میان مسلمانان بوده است و لذا امام باقر (علیه السلام) از باب الزام، از خود او بر حرمت غنا اقرار گرفته است.
سپس در جواب از این استدلال مینویسد: «این روایت را باید بر نوع خاصی از باطل حمل کرد وگرنه حرام بودن هر باطلی معروف و معهود نبوده بلکه بسیاری از مصادیق آن بی تردید بین مسلمانان محکوم به حلیّت بوده است.»
مرحوم محقق نراقی فرموده است: «باطل در این روایت بیش از کراهت را افاده نمی کند.»
به نظر می رسد در این حدیث شریف اجمال است و از اساس، قابل استدلال نیست.
2- موثقه زراره: «عن ابی عبدالله (علیه السلام) انّه سئل عن الشّطرنج و عن لهبه شبیب الّتی یقال لها: لعبه الأمیر و عن لعبه الثلاث، فقال: أرأیتک إذا میّز الله بین الحق و الباطل مع أیّها تکون؟ قال: مع الباطل، قال «فلا خیر فیه»؛ زراره می گوید از حضرت صادق (علیه السلام) درباره شطرنج و برخی دیگر از آلات قمار سوال شد: حضرت در این باره فرمودند: به من بگو وقتی خداوند بین حق و باطل جداکند، این امور با کدامیک خواهد بود؟ گفت: همراه باطل. حضرت فرمودند: در آن خیری نیست.»
چگونگی استدلال به این روایت مانند روایات پیشین است که حرمت باطل، امری واضح و بدیهی به حساب آمده است و لذا برای حرمت شطرنج استدلال بر باطل بودن آن شده است. البته جمله «لاخیر فیه» دلالتی بر حرمت ندارد ولی امام راحل می فرماید: شکی نیست که مقصود از آن تحریم است. به قرینه اینکه شطرنج و اقسام دیگر قمار که مورد پرسش است حرمت آن از ضروریات دینی است.
سپس آن بزرگوار در مقام پاسخ از استدلال به این روایت بر حرمت باطل می فرماید: اولأ واضح بودن حرمت در مورد برخی اقسام باطل بوده است نه همه آنها و ثانیاً احتمال دارد که اینگونه روایات که حکم شطرنج و انواع دیگر قمار را بیان می کنند اشاره به مصداق بودن آن برای آیه کریمه ای دارد که می فرماید: «لا تأکلو اموالکم بینکم بالباطل؛ در اموال یکدیگر از راه باطل تصرف نکنید.» نظریه ایشان این است که روایت حکم باطل را بیان نکرده بلکه مصداقی برای موضوع آیه معرفی کرده است.
انسان بطور یقین بر اثر ارتکاب یک عمل مکروه، در صف باطل قرار نمیگیرد، گرچه خود آن عمل مکروه عنوان باطل داشته باشد. ولی در عین حال این روایت بنابر فرض مزبور هیچ دلالتی بر حرمت باطل ندارد و اساساً متعرّض آن نشده است زیرا میفرماید تو با این عمل در زمره باطل خواهی بود و اما اینکه این کار به جهت باطل بودن آن، حرام است دلالتی ندارد.
1.8. مفهوم رقص (زفن، سماع)
1.8.1. معنای رقص در لغت
رقص و رقصان: «الخبب (نوعی دویدن، سرعت) و آن نوعی از شتاب است. رقص اللّعاب یرقص رقصا به معنای لعب است که همان رقّاص است. أرقصت المرأة صبیها و رقَّصته به معنای میل دادن اوست. قال ابوبکر: رقص در لغت: ارتفاع و به پستی آمدن است. و گاهی قومی در سیره شان به رقص آیند به هنگامی که آنها گاهی اوج میگیرند و گاهی فرود می آیند. و صحیح آن است که در معنای رقص تحریک باشد ( از ابن درید و سیبویه). و رقص نمی باشد مگر برای بازی و سرگرمی و گردآوری شتران. و گفته شده برای جست زدن و بالا پردن آهو.»
رقص به معنای لعب و بازی، اضطراب و بالا یا پایین رفتن است. در اصطلاح، رقص به حرکات موزون جسمانی گفته می شود که بطور فردی یا گروهی و متناسب با اوزان و آهنگ های موسیقی و به منظور خاصی انجام می گیرد.
1.8.2. معنای رقص در فقه
برخی از فقها رقص را گفته اند: «مجرد حرکات که بر مبنای استقامت و راستی یا کژی باشد.»
ابن منظور در لسان العرب می گوید: «(زفن) الزَّفنُ الرَّقصُ زَفَنَ یَزفِنُ زَفناً و هو شبیه بالرقص.»
1.8.3. معنای رقص در عرفان
سماع در لغت در معنای شنیدن، رقص و وجد است و در اصطلاح بر آوازی اطلاق می‌شود که حال شنونده را منقلب گرداند؛ آنچنان که صائب تبریزی می‌فرماید:
عشق، ذرات جهان را در سماع آورده‌است
چون سپند، افسردگان را کارفرما آتش است
منبع این سماع چیزی جز عشق نباید باشد؛ عشقی که همچون آتش زبانه می‌کشد و انسان نمی‌تواند در برابر آن ایستادگی کند، بنابراین در آن ذوب می‌شود و به فنا می‌رسد؛ ابوسعید ابوالخیر، از عارفان بزرگ قرن ۵ ق/۱۱م نیز می‌گوید:
صوفی به سماع دست از آن افشاند
تا آتش دل به حیلتی بنشاند
عاقل داند که دایه گهواره طفل
از بهر سکوت طفل می‌جنباند
از این رو صوفیان توجه ویژه‌ای به سماع داشتند و حتی آن را غذای جان و دوای دل عاشق سالک، نام نهادند.
سماع به فتح شنیدن به معنی آواز خوش ،غنا ،سرود ، و در اصطلاح صوفیه : «آواز خوانی و پایکوبی و دست افشانی و وجد و شرکت دسته جمعی در ترانه خوانی و پایکوبی است.»
فصل دوم: پیشینه رقص
2.1. تاریخچه رقص
رقص در فرهنگ های غربی، هنر محسوب می شود و از دیرباز آن نوعی از تعبیرهایی است که در جماعت ها فهمیده می شود. رقص به معنای احساس و بیان رابطه انسان با طبیعت، جامعه، آینده و خدایان است. انسان با مشاهده همه ارکان عالم که در سیر و حرکتی موزون است، معانی و تعاریف خاصی از آن نموده است. حرکات جزر و مد، حرکت ستارگان و اجرام آسمانی، ابر و بادها و غیر این ها، نشان از جهان شمولی حرکات دارد. در فرهنگ هندی، شیوا، خدای رقص و حرکات اعضای بدن او همان حرکت کیهانی است. رقص شیوا اعمال الهی پنج گانه را به نمایش می گذارد؛
خلق مستمر جهان: از ریتم این رقص، کائنات آفریده می شود و گسترش می یابد.
حفظ و حراست جهان: نظم حرکات جاودانی کیهان را این رقص، پایدار می دارد.
تخریب و فنای جهان: کون و فساد در اشکال مختلف جهان حادث می شود.
تجسّد و تناسخ: رقص شیوا، سیر مدام حیات را از شکل محدود به شکلی نو بیان می کند.
رستگاری ابدی: با این رقص است که بشر بر نقش خویش در قلمرو ابدیت آگاه می شود.
در مذهب هند، رقص مذهبی این معنا را بیان می کند که جسم نیز می تواند مقدس باشد. در آفریقا نیز آداب و رسوم خاصی وجود دارد، رقّاصان هنگام رقص، صورتک هایی به چهره می زنند و پرهایی را روی کلاه های خود نصب می کنند به این معنی که نیرویی فوق طبیعت از طریق کار و تلاش و جنبش و حرکات گروهی تولید می شود و به این وسیله بشر، خود را به طبیعت پیوند می دهد.
اصولاً در هر رقصی در اقوام و ملل مسئله اشتراک عاطفی انسان ها مطرح و مفاهیمی را القا می کند که در قالب بیان نمی گنجد و همچون اسطوره نمادی از عالم والاتر از واقعیات روزمره می باشد.
در قرون وسطی رقص جمعی فقط برای تجمّل گرایان و قصر پادشاهان بوده است مخصوصاً در فرانسه، و منتشر شده است در قرن 16 نوعی از رقص برای تاج گذاری شارل نهم و به قصر بردن بوده است و نوع دیگر از رقص که قوی و تند بوده برای بردن عروس بوده است. رقص باله برای اوّل بار در قصرهای ایتالیا در قرن 16 سپس به فرانسه منتشر شده است، در فرانسه اهتمام زیادی به رقص باله گردیده است.
در رقص باله کلاسیک این حقیقت در اجرای باله«مرگ قو» با تموّج بازوان هنرمند که نه تنها تقلیدی از حرکات گردن قوی سفید نیست، بلکه مستقیماً القای اضطراب مرگ یک انسان است.
اما باله کلاسیک که در دامن یک فئودالیته زاییده شده بود، تنها جواب گوی احساسات و تمنّیات عصر رنسانس بود.
رقص بین زوج ها در اول قرن 19 شروع شد، منتقل شدن رقص از فرانسه به انگلیس در قرن 17 بوده است. سپس در بین انگلیسیها شایع شده است، رقص روجردی کوفرلی. و در دولت های دیگر انواع دیگر از رقص ظهور کرده است. مثل کازاردا در مجارستان، قالس و جالوب در آلمان، رقص شارلستون در آمریکا که این نوع مقدمه ای برای رقص های جدیدی مثل راک آندرول و چیرک و غیره گردیده است. البته نوعی از رقص در تمام دولت ها برای ارتش و سپاهیان بوده است مانند دبکه برای سوریه، خیل و تحطیب برای مصر.
اصولاً انواع هنر پس از رنسانس که محور اصلی نهضت ضد خدا و رشد اندیشه نوگرایی و انسان محوری قرار گرفت، صورت نوعی هنر، اعم از شعر، نقاشی، تئاتر، موسیقی، رقص و غیره در جهت اشباع منافع مادی و حیوانی توازن یافت. سنت ستیزی و نوگرایی از اهداف رنسانس شد، لذا قداستی که در هنر های غربی پیش از رنسانس مشاهده می شود، کم تر می توان در سبک های جدید هنری پیدا کرد. تأثیر دیگر فرهنگ ها از نتایج رنسانس کم نبود، رفته رفته به صورت استعمار فرهنگی و به هدف سیطره جهانی بر ممالک و جوامع دیگر درآمد. رقص مانند دیگر هنرها وسیله ای شد برای انحراف از مسیر انسانیت انسان و غرق شدن در مادیّات زوال پذیر دنیوی.
2.2. رقص در زمان پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله)
روایت شده است که جماعتی از صحابه حجل کردند به علت آنکه سروری بر آنها وارد شده بود و آن کار را واجب دانستند. در قصه أمامة دختر حمزه بن عبدالمطلب هنگامی که درگیر شدند در امر (تربیت) دختر، علی بن ابی طالب و برادرش جعفر و زید بن حارثه و هر کدام در پذیرش تربیت دختر گفتگو و جدال می کردند و هر یک می گفت که از بقیه خودش برتر و بر حق تر از دیگری است پس علی گفت: من او را از بین مشرکین مکه خارج کردم و من پسر عمویش هستم، جعفر گفت: من هم پسر عمویش هستم و خاله اش پیش من است. و زید گفت: من دایی اش هستم. پس رسول خدا به علی فرمود: تواز منی و من از تو، پس علی حجل کرد، و به جعفر گفت: خلق من به تو شبیه است. پس از علی، جعفر حجل کرد، و به زید گفت: تو برادر و دوست ما هستی و زید پس از جعفر حجل کرد. سپس پیامبر فرمود: او را بفرستید به نزد دایی اش. پس دختر را به جعفر سپردند. (حجل عملی خاص است که به نوعی خاص بر یک پا می پرند.)
وجه دلالت از این حدیث: در هر سرور مباح جایز می باشد تحریک آن و رقص سبب در تحریک سرور و نشاط است. حجل یعنی یکی از پاها را بلند کند و روی پای دیگری قرار دهد، این کار آن ها در محضر رسول خدا و انکار نکردن رسول خداست و دلالت بر مباح بودن این کیفیت از رقص است هنگامی که سرور باعث آن کار شود.
اعتراض به استدلال به وسیله ی این روایت:
ابن حجر هیتمی گفته است: این حدیث ناشناخته است و معنای الفاظ آن نامشخص است و آنچه که از آن سه نفر ذکر شده است دروغ و ساختگی است که روایت کردن آن حلال نیست. اگر در صحت حدیث تسلیم شویم حجیت و دلالت آن محقق نمی شود، چرا که آنچه حرام است از رقص آن کاری است که در آن خوار کردن و پستی باشد مثل کار مخنثین، و این کار را آن صحابه انجام نداده اند پس حدیث دلیلی بر مباح بودن رقص نیست.
ابن جوزی گفته است: همانا حجل نوعی از راه رفتن است که در حال شادی انجام میداده اند این کار از رقص نیست.
جواب داده شده به این اعتراض ها:
زبیدی گفته است: همانا آنچه که اصحاب انجام داده اند از انواع رقص است و رقص مختلف است، آیا حرکت آن ها چیزی جز نوع مخصوصی که ترتیب خاصی دارد بوده است و رقص مثل این است.
در مسند احمد بن حنبل آمده است: هانی بن هانی از علی(علیه السلام) رویات کرده که فرمود: نزد پیامبر (صلّی الله علیه و آله) جعفر و زید آمدند،آن حضرت به زید فرمود: تو دوست من هستی پس رقصی کرد سپس به جعفر فرمود: تو شبیه ترین به خلق من هستی، جعفر پشت سر زید رقصی کرد، آن حضرت به من فرمود: تو از من هستی و من از تو، پشت سر زید رقصیدم.
امام بیهقی این حدیث را در باب رخصت در رقص زمانی که در آن مستی و تکسر راه نداشته باشد، آورده و بعد از ذکر حدیث می گوید: هانی بن هانی زیاد شناخته نیست و در این حدیث اگر صحیح باشد دلالت بر جواز حجل است، پس این رقص که بر این روال می باشد جایز است و الله اعلم.
برای حدیث هانی بن هانی تابعی وجود دارد که حاکم نیشابوری در «مستدرک علی الصحیحین» و امام بیهقی در «سنن» آنرا آوردند که مقرون به «هبیره بن یریم» (لا بأس به، شیعی) می باشد. و این حدیث موافق مذهب شیعه است ولیکن برای هر سه فضیلتی که در این حدیث برای جعفر و علی (علیه السلام) و زید آمده، احادیثی دیگر برایش شاهد وجود دارد و لذا این مورد نیز محل اشکال نیست.
در روایت دیگری عاشیه گفته است : در روز عید در مسجد حبشیان آمدند در حالی که پای کوبی می کردند و مرا هم پیامبر خواست و سرم را بر دوشش گذاشتم تا به بازی آن ها نگاه کردم تا هنگامی که خودم از نگاه کردن منصرف شدم. در بعضی از طرق حدیث از ابی هریره آمده است که عمر بن خطاب داخل شد و خواست آنهارا با سنگ بزند، که پیامبر به او گفت آنها را رها کن ای عمر. و در روایت دیگری اضافه بر این آمده است که: تا یهودیان بفهمند که در دین ما آسانی است و من به دین حق مدار آسان مبعوث شدم.
وجه دلالت از آن:
این گروه به وسیله ی ابزار جنگی و سپرشان در مسجد در روز عید می رقصیدند، و عید بودن انگیزه ای برای سرور مباح است، پیامبر آنها را دید و آنها را انکار نکرد بلکه آنها را رها کرد و تشویق نمود و عمر را از اذیت کردن آنها منع کرد .
اعتراض به استدلال از این حدیث: النووی گفته است: همانا جشن در حدیث را علما حمل کرده اند بر انجام دادن بوسیله سلاح و بازی بوسیله ابزار جنگی که نزدیک به هیئت و حالت رقص کننده است. چرا که در بیشتر روایات بازی آنها بوسیله ابزار جنگی آمده است. پس سایر روایات را بر این لفظ معنا می کنیم.
جواب داده شده به این اعتراض:
زبیدی گفته است: اصل آن است که روایات تعارض نداشته باشند. و بین این روایات تعارض و مخالفت وجود ندارد. در این احادیث از بازی با ابزار جنگی که گفته اند از انواع لعب رقصی است. پس در این روایت بعضی از مجملات روشن می شود و حاصلش این است که آنها می رقصیدند و با ابزار جنگی بازی می کردند . این یک عادت از اهالی سودان است تا الان که می رقصند شمشیرها را پرتاب می کنند.
ابن حجر هیتمی گفته است : این حدیث به محل نزاع نمی رسد . همانا آنچه که اهل حبشه انجام می دادند رقص یا پاکوبیدن نبوده است ، بلکه بازی با سلاح بوده است ، تمرینی برای شکوه و ترساندن دشمن و زدن دشمن .
ابن جوزی گفته است : همانا جشن حبشه نوعی از انواع کاری است که وقتی که به صحنه جنگ می رسیدند انجام می دادند و در آن کار چیزی از رقص وجود ندارد .
قرطبی گفته است : آن کار، کاری بوده است که اهل حبشه هنگام جمع کردن برای جنگ انجام می دادند ، پس آن کاری است که به امر دینی (جهاد) بر می گردد.
در حدیث دیگری از انس بن مالک روایت شده که فرمود : حبشه ای ها در مقابل رسول الله می رقصیدند و درحالی که می رقصیدند میگفتند : محمد بنده ی صالح است ، رسول الله فرمودند : آنها چه می گویند؟ صحابه گفتند: می گویند محمد عبد صالح.
در حدیث دیگری از جعفر بن ابی طالب روایت شده که فرمود: همانا هنگامی که از حبشه بازگشت و پیامبر را در فتح خیبر دید، حجل شدیدی کرد برای رسول خدا (صلّی الله علیه و آله).
ابن مفلح گفته است: این حدیث بر فرض صحیح بودنش، صلاحیت ندارد که حجت شود بر کسی که رقص را مباح بداند. حجل برای تعظیم بوده که جعفر به آن حالت شادی آن کار را انجام داده است و سپس آن را یکباره ترک کرده است، برای انجام سنت اسلام.
2.3. تاریخچه رقص در ایران
اساساً واژه رقص، عنوانی است که پس از اسلام در ایران بکار رفته، در متون و منابع ادبی ایرانی و همچنین در گروه زبان های شفاهی مردم نواحی ایران، واژگانی چون بازی، وازی، وازیک و واژیک با ابعاد و جنبه های عام تر از رقص، حوزه ای نسبتاً وسیع، از آیینی توسعه یافته را شامل می شده اند؛ حوزه ای که علاوه بر رقص، برخی حرکات شبه ورزشی، رفتار و اعمال رزمی، پانتومیم، نمایش، شعر و موسیقی در آن جایگاهی مشخص و شناخته شده اند. در واقع بازی ها مجموعه ای کوچک تر از بالنده ترین و ماندگارترین عناصر یک آیین بوده اند و چنان که اگر برخی آداب، مناسک و مراسم، اوراد و ادعیه را برعناصر یک بازی بیفزاییم، شکلی آیینی متصور است؛ بنابراین اگر رقص را در هیأت اصلی و منشأ اولیه ی آن به عنوان جزئی از یک آیین تلقی کنیم، می توان پذیرفت که در پی تکامل و بسط و توسعه ی آیین ها، رقص و پایکوبی، شامل جنبش های موزونی شد که در آن اندام های گوناگون تن آدمی، هماهنگ با یکدیگر به حرکت در آمده و خواسته ها و هیجان های ویژه ای را بازگویی و حال های روحی معینی را بیان می کردند. از این رو، رقص و پایکوبی در میان مردمان دوره های باستانی و نوین، معنی و مفهوم و صورتهای گوناگونی از قبیل ورزشی، جنگی، جذبه ای و مذهبی، تقلیدی و نمایشی، تفریحی و شهوانی به خود گرفته، کم و بیش در میان همه مردم جهان، دوره ای دگرگونی و تکامل را پشت سر نهاده است. باید افزود که هماهنگی و هم سویی در پایکوبی و حرکات موزون، مربوط به یک آیین، نه تنها میان اعضای بدن یک فرد، بلکه بین افراد متعدد رقصنده وجود داشته است، این هماهنگی جمعی، جهت ایجاد انرژی غیر متعارف، جذبه، نشاط و دست یابی به چنان روحیه ی جمعی نافذ و عظیمی پدیدار شده است که بتوان توسط آن به دور از هرگونه تردید، بر نیروهای ناشناخته و ماوراء طبیعت و دغدغه ها و اوهام ذهنی غلبه یافت. با تعمیق فعالیت ذهنی و ارتقاء اندیشه و سطح شناخت بشر از پدیده های طبیعی و اجتماعی و دگرگونی در اعتقادات مردم بسیاری از این آیین ها نیز کارکرد خود را از دست داده و متروک مانده اند. آریاییان با آن که بسیار چیزها از فرهنگ مادی مردمان بومی و همسایگانشان فرا گرفته بودند، در کارهای معنوی و آیین ها از این مردمان پیروی نکرده و چون در آن زمان رقص و موسیقی در آیین آریاییان چندان ارجی نداشت و به کار نمی آمد، از این رو این دو هنر چنان که بایست پیشرفت نکرد. با گذشت زمان به سبب تنوع ایجاد شده ناشی از روابط اجتماعی جدیدتر و پیچیده تر، بخشی از حرکات موزون مربوط به آیین ها، که پس از اسلام با عنوان رقص شناخته شده اند، به دور از انگیزه های اولیه و در اشکال سرگرم کننده و سرور آمیز، در پاره ای از مراسم و مجالس، به حضور و حیات خود ادامه داده اند؛ فرمی که پس از اسلام نیز به شکلی کاملاً انتزاعی و مجرد، هم از سوی اعراب و هم از سوی اقوام ایرانی بطور گسترده مورد استفاده قرار می گرفت.
رفته رفته بخشی از این آیین ها که ناکار آمدی آنها مسلم گردیده بود، کنار نهاده شد و بخش های دیگری از آن به لحاظ جوهره ی هماهنگ و غنای ذاتی و تناسب با خلق و خوی اقوام، با تغییراتی مورد بهره برداری قرار گرفت. بنابراین رقص ها پاره ای جدا شده از آیین های پرشماری است که از حیات اولیه خود خارج و به اشکال دیگری بکار گرفته شدند، برخی از درون آیین های دیگر سربرآوردند و در اجزاء مناسک مذهبی یا آداب و اعمال فرق قرار گرفتند. گاه در مجموعه اجزاء یک بازی قرار گرفتند و گاه به عنوان خاطره ای قومی و سرورآمیز، به تجرد و استقلال، موجودیت خود را در فرهنگ اقوام استمرار بخشیدند. بنابراین بررسی چگونگی تحولات حرکات موزون و رقص و نمونه های مختلف آن بی کنکاش در دوره های مختلف و بویژه بدون آگاهی از تحولات اجتماعی و اعتقادی در هر مرحله از تاریخ مقدور نیست، بنابراین تاریخ رقص در ایران به سه دوره کلی، یعنی دوره آغازین عهد باستان، دوران تشکیل امپراطوری های بزرگ تا پیدایش اسلام و دوران پس از اسلام طبقه بندی نمود:
الف) دوران آغازین عهد باستان: از زمان تشکیل اولین اجتماعات بشری در فلات ایران تا زمان شکل گیری امپراطوری های بزرگ، باورهای ابتدایی و پرستش عناصر طبیعت و اجزاء و اجرام آسمانی را می توان نام برد. پس از جدا شدن دو تیره ی هند و ایرانی، پرستش دیوها به عنوان مظهر خدایان، ابعاد گسترده تری یافت و به پیدایش و تکوین شمار قابل ملاحظه ای از آیین ها منجر گردیده است که رقص ها و حرکات موزون نیز جزئی از ساختار آنها محسوب می شده است. مدارک یافته شده از این دوران، پرشمار و قابل تأملند، پاره ای از این مدارک بر سوابق شش هزار ساله رقص دلالت دارد، از همین رو رقص در این دوره باید بطور مداوم با جنبه ها و منشاء آیینی آن توأم باشد.
ب) دوران تشکیل امپراطوری های بزرگ: دوران تشکیل امپراطوری های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی، ساسانی و حکومتهای کم اهمیت تر، به دلیل پیدایش تمدن های پیشرفته تر و بوجود آمدن شهرها، سربرآوردن مذهب زرتشت پس از لااقل هشت سده سرگردانی و عدم استقبال و پیدایش گروه های یگانه پرست و همچنین تحول در باورهای ابتدایی و محدود کردن خدایان بی شمار از ویژگی های این دوره است. در این میان آن گروه از آیین هایی که با مناسبت های خاص و خوشایند مرتبط بوده اند، توانستند به حیات خود ادامه دهند. اعمال سخت گیرانه ی روحانیون زرتشتی که بخشی از اهرم های اصلی قدرت را در دست داشته اند، اجرای بیشتر آیین ها را با انگ بددینی و بی دینی با تزلزل مواجه ساخت.
در این میان آن دسته از آیین ها، بازی ها و رقص هایی که به مراسم خاطره انگیز قومی و بخصوص اعیاد پیوستگی داشتند، توانستند با تغییراتی چند به جریان خود ادامه دهند. این تغییر مواردی مانند منفک شدن رقص ها از شماری آیین ها و کنار نهادن عامدانه ی خاستگاه اصلی و اولیه آنها، از همین رو بسیاری از حرکات موزون، به مراسم درباری و بزم ها کشیده شده و برخی رقص های مربوط به مراسم قربانی خدایان با حشو و زواید، به اعیاد و جشن ها پیوست. تأثیر منفی و زایل کننده ی زرتشت بر اینگونه مراسم از بیشتر اکتشافات مربوط به دوران اوج این کیش است. اگر از مجسمه های یافت شده از تپه های های شرق و شمال طاق کسری از زنان رقصنده را مستثنی کنیم، در هیچ کدام از سکه های دوره ساسانی و یا مدارک بدست آمده و موجود در نقش رستم، طاق بستان و تیسفون، نشانه ای از آیین ها و رقص ها یافته نشده است، و مملو از نمادهای دینی و صحنه های شکار و جنگاوری ست تا جایی که در حدّ مبالغه گفته شده است؛ نقاشی ها و حجاری های این قوم، چیزی غیر از انواع جنگ و کشتار را نشان نمی دهد. حتی آنجا که برخی از نویسندگان سده های نخستین اسلامی همچون جریر طبری، جاحظ، ابن خردادبه، ابن المقفّع و مسعودی در معرفی مندرجات این گروه از آثار بیشتر محتوی شیوه های حکومتی، موضوعات حقوقی، اندرزنامه ها، جنگ ها و خصایل پادشاهان بوده است. مسعودی نیز با این که به دستیابی و استفاده از تعدادی منابع و کتب پهلوی اذعان داشته و با توجه به دقت نظر او در پرداختن به آداب و رسوم گذشتگان از رقص های پیش از اسلام سخنی به میان نیاورده است؛ اگر چه او در جایی دیگر و در بیان آداب مردم خراسان، در زمان خلافت عباسیان، در مورد رقص های مردم خراسان، سند ارزشمندی به یادگار گذارده است. تنها سند مکتوب در مورد پایکوبی و حرکات موزون ایرانیان پیش از اسلام، برافروختن آتش و پایکوبی و سرور دسته جمعی مردم در کنار آتش است و برخی از آیین ها که مربوط به اعیاد مانند نوروز و یا ایام خاصی چون جشن آبریزگان در سی ام بهمن ماه است.
ج) دوران پس از اسلام: ظهور اسلام و گسترش آن در ایران، قطعاً در منزوی ماندن بسیاری از هنرها، از جمله رقص، تأثیر قاطع داشته است. ظاهراً در ابتدای این امر، یعنی نهی هرگونه حرکت موزون و رقص و پایکوبی در زندگی مسلمانان موضوعی بدیهی و پذیرفته بوده است . با وجود مخالفت آشکار بیشتر علما با هر نوع بازی، رقص و سماع پس از اسلام نیز توسط اقوام و طوایف مختلف در مراسم و آیین های سوگ و سرور به کار گرفته شده و به حیات خود ادامه داد تاجایی که مسعودی در قرن سوم هجری و به زمان عباسیان یعنی درست هنگامی که خراسان بزرگ به پایگاه و جایگاه معتبر اسلامی تبدیل شده، از رقص ها، بازی ها و آواز های رایج در میان مردم این خطّه سخن می گوید.
واضح تر اینکه پس از گذشت چهارده قرن پس از رسوخ همه جانبه اسلام در همه شئون اجتماعی ایرانیان هنوز بسیاری از بازی ها، حرکات موزون و رقص ها به عنوان سنتی پایدار در میان اقوام ایرانی به حضور خود ادامه داده است.
آثار بجا مانده از مراسم و شیوه های مختلف رقص دوران باستان تا قبل از امپراطوری های بزرگ به اندازه ای است که در اثبات وجود همه جانبه رقص جای تردیدی باقی نمی گذارد. این آثار شامل رقصندگان منفرد، دونفره و یا گروهی است. ایراد اساسی، نقاشی از این مسئله است که کنده کاری ها، مجسمه ها و سفال ها و ظروف، بطور اجتناب ناپذیر تنها برش خاصی از زوایای یک رقص محسوب می شود. باتوجه به این مسئله، شناخت همه ی کیفیات و یا تعیین آیین ها و بازی هایی که به این رقص ها پیوستگی داشته است، تنها از راه فرضیه ها و تحقیقات قابل اثبات هستند. آن چه که امروزه به نظر ما بازی و تفریح به شمار می رود، برای انسان ابتدایی امری جدی بوده و آنها هنگامی که به رقص برمی خاستند، تنها قصدشان خوش گذرانی نبوده، بلکه می خواستند به خدایان و طبیعت چیزهای مفید بیاموزند و طبیعت را به خواب مغناطیسی در آورده و به زمین دستور دهند تا حاصل خوبی به بار آورد. بطور نمونه روی ظروف رقص شش تن آدمی در دو رده ی سه تایی بگونه ای ساده نشان داده شده و نگارگر از نشان دادن سر و گردن رقصندگان خودداری کرده و با نمایش تن آنان به شکل سه گوشه که بازوانشان را در شانه های همدیگر نهاده اند و با نگاشتن دو بازوی دست که در دو سوی رده ی رقص به بالا خم شده است، آدمی بودن آنان را نشان داده است.
گونه هایی از رقص به معنی مطلق کلمه، رفته رفته برجستگی یافته و تقریباً بصورت کامل از آیین ها و تا حدود زیادی از بازی ها استقلال یافته اند.
هیچ گاه بطور صریح از شادمانی ها، بازی ها و رقص های مردم و اقوام زمان سلجوقیان، طبرستان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، اتابکان، تیموریان و دیگر حکومتهای محلی سخنی به میان نیاورده اند تاریخ نویسان. با این حال در مواردی چند برخی از تاریخ ها اشاراتی به رقص ها و بازی های رسمی و غیر رسمی در ایران داشته اند.
جوینی طی سند جالب توجهی در ذکر فتح قصبه ی نور بخارا به دست مغولان برای اولین بار به طور صریح از مغنیات شهری در بخارا و اطراف آن یاد می کند، که وظیفه ی اجرای رقص در میان عامه ی مردم را به عهده داشته اند.
آنچه که قابل توجه می باشد، این است که سفرنامه نویسان زمانی که از رقّاصان در دربارها سخن می گویند بیشتر به جنبه غیر اخلاقی آنان و شادی افراطی شاهان اشاره می کنند و زمانیکه به عامّه مردم و رقص زنان و دختران در جامعه روستایی و تازه شهری صحبت می کنند مطابق با شادی های اخلاقی است، و این مطلب با نظر به سیاسی بودن هدف برخی از سفرنامه نویسان مطابقت دارد، اگرچه در واقعیت نیز همین گونه است. در نوشته های تاریخی رقص در مجالس بر عهده زنان و موسیقی و کار با آلات موسیقی با مردان بوده است و اشاره شده است که زنان هرگز در صدا در حد توانایی مردان نبوده اند، و جالب اینکه پسران نوجوان در لباس زنانه مشغول به رقص گروهی می شدند، البته این موارد ناشی از تاثیرات آیین ها و ادیان مردم بوده است. دوران صفویه با رونق عرفان و تصوف، رقص سماع رونق گرفت.
در طول تاریخ، جانب داری گروه های قابل اعتنا و تأثیرگذار اجتماعی و مذهبی از این جریان، موجب شد حجم نسبتاً گسترده ای از اسناد و شواهد را در اختیار داشته باشیم بخش قابل ملاحظه ای از ادبیات ایران به ویژه در قرن هفتم و هشتم و نهم هجری، علاوه بر گرایش و ابراز علاقه به این جریان، سماع درویشان را به عنوان درجه ای متعالی از عبادات مطرح نموده و آن را جلوه ای بی چون و چرا از مظاهر حق دانسته اند، البته بحث در این مورد به تحقیق و دقت نظر فراوان دارد.
باید گفت بر خلاف روند غیر متعارف رقص در جوامع رسمی، رقص های مناطق و محلی، همچنان اصالتهای پیشین و ذاتی خود را حفظ نموده و تا سه چهار دهۀ گذشته، بطور فعال در عرصۀ فرهنگ اجتماعی اعم از روستایی و ایلی حضور داشته اند. تنوع و گوناگونی گروه رقص های قومی مناطق ایران به اندازه ای است که حتی نام بردن از همه آنها آسان نیست، امّا آنچه مسلّم است عنوان بازی به همراه این حرکات موزون سبب جاودانی آنها گردیده است.
فصل سوم : انواع رقص و حکم آن
رقص را به شکل ها و روش های مختلف می توان در فرهنگ های گوناگون دید. مجموع آنها را می توان اینگونه برشمرد:
رقص کودکانه، رقص صوفیانه(سماع)، رقص محلی و بومی، رقص ورزشی، رقص مبتذل، رقص شادی. همچنین از نظر حکم رقص به تنهایی یا حکم رقص فردی یا گروهی در مقابل دیگران نیز تقسیم بندی نمود.
3.1. رقص مجاز
3.1.1. رقص کودکانه
انسان طبیعتاً به گونه ای است که با هر ترنّم شاد و یا آهنگ پرنشاط و یا شنیدن اشعار موزون به وجود می آید و ناخودآگاه متناسب با همان آهنگ و ریتم، دست و پای خود را حرکت می دهد. این حرکت در انسان بالغ و عاقل، اختیاری و قابل کنترل است؛ یعنی انسان صاحب اختیار می تواند در هنگام شنیدن یک موسیقی وجدآور از خود حرکتی بروز ندهد، ولی کودک این چنین نیست، او با شنیدن یک موسیقی یا اشعار موزون و آهنگین، دست و سر و گردن و بدن خود را حرکت می دهد و می رقصد. این رقص کودک چیست و چه معنایی دارد؟ رقص کودک در واقع، بروز حالت شادی درونی اوست. آهنگ و یا اشعار شاد، بر سیستم عصبی کودک تأثیر می گذارد و او را متناسب با ریتم آن آهنگ ها و شعر ها به واکنش موزون وا می دارد. رقص کودک خود بخود نیست بلکه همراه با دست زدن یا شعر خواندن و یا موسیقی است، چون رقص بدون یکی از این سه عنصر، امکان ندارد، به قول حافظ: «رقص بر شعر خوش و ناله نی، خوش باشد.» اگر فقط دست زدن باشد از همان دست زدن هم نوعی آهنگ تولید می گردد که با آن رقص ایجاد می شود. به هر حال رقص کودک، نشان شادی و وجد اوست و برای بزرگ ترها هم که می بینند، نشاط انگیز و سرورآور است. علامه مجلسی گزارش می کند که: فاطمه زهرا (سلام الله علیها) پسرش امام حسن (علیه السلام) را می رقصاند و برایش این شعر را می خواند:
اشبه اباک یا حسن و اخلع عن الحق الرسن
«ای حسن، شبیه پدرت باش و ریسمان را از گردن حق در آور.»
و برای امام حسین (علیه السلام) می خواند:
انت شبیه بابی لست شبیهاً بعلی
«توشبیه پدرم هستی و شباهتی به علی نداری»
ام سلمه، هنگام تربیت و مراقبت از امام حسن (علیه السلام) می خواند:
بأبی ابن علی انت بالخیر ملی
«پسر علی، قسم به پدرم، تو آکنده از خیر هستی.»
ام



قیمت: 10000 تومان