—d1709

337820568960
باسمهتعالی

دانشگاه مازندران
دانشکده الهیات و معارف اسلامی
پایان نامه دورهی کارشناسی ارشد در رشتهی الهیات؛ گرایش علوم قرآن و حدیث
عنوان:
تحلیل نامهی امام علی (ع) به حارثهمدانی
استاد راهنما:
محمدتقی اسماعیل پورمعلم
استاد مشاور:
سیدعلی اکبرربیع نتاج
نگارش:
مریم جعفری
بهمن 1393
سپاس
سپاس بیکران پروردگار یکتا را که هستیمان بخشید و به طریق علم و دانش رهنمونمان شد و به همنشینی رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود؛
از استاد ارجمند جناب آقای دکتر محمدتقی اسماعیل پورمعلم که به عنوان استاد راهنما، با راهنمایی های کارساز، دقیق وسازنده خویش، یاریگر نگارنده بودند، کمال قدردانی و سپاس را مینمایم؛ نیز از راهنماییها و پیشنهادات استاد محترم مشاور، آقای دکتر سیدعلی اکبرربیع نتاج که بنده را قرین لطف خویش نمودند، قدردانی مینمایم؛
و همچنین از تمامی عزیزانیکه در مراحل مختلف این پژوهش، راهنما و یاریگر نگارنده بودند، بسیار متشکر و سپاسگزارم.
تقدیم
تقدیم به پدر و مادرم
دو اسطوره ی صبر و شکیبایی و نماد عشق و فداکاری
فرشتگانی که وجودشان را بی منت وقف وجودم کرده اند…….
چکیده
در پروژهی حاضر، تحلیل نامهی امیرمؤمنان امام علی (ع) خطاب به حارث همدانی (نامه 69 نهج البلاغه) مورد بررسی قرار گرفته است. با بررسی و تحقیق در این سخن امام علی (ع) میتوان فهمید که این نامه، یک منشور اخلاقی است؛ و میتوان چنین برداشت کرد: اگر چه امام از اخلاق تعریف خاصی ارائه نکردهاند؛ اما مؤلفههایی را که برای رسیدن به خلق و خوی نیک و ایدهآل نیاز است به خوبی و به نحو جامع تدوین کردهاند؛ هدف این نوشتار آن است که بتوانیم گوشهای ازمؤلفه های اخلاق،تزکیه نفس وهمچنین ارتباط تنگاتنگ قرآنکریم در سخنان حضرت علی (ع) را نشان بدهیم. مهمترین نتیجهی این تحقیق آن است که اهل بیت از جمله حضرت علی (ع) نه تنها خود الگویی از اخلاق اسلامی بودند؛ بلکه همواره و در همه حالات امت مسلمان را به این مهم توصیه می کردند و اخلاق نیک و اسلامی را در داشتن نفس مطیع مؤثر میدانستند.
مهمترین محورهای نامهی 69 نهج البلاغه که موردتحلیل و بررسی قرار گرفت عبارتند از:
الف: آموزههای اخلاق فردی کارگزار: تمسک به قرآن و تصدیق داستان زندگی گذشتگان در قرآن و عبرت گرفتن از آنها، به یاد مرگ و زندگی پس از مرگ بودن، انجام ندادن کارهایی که موجب شرم هنگام آشکار شدن میشود ،پرهیزاز خودخواهی ، پرهیز از افراط در سوءظن و حسنظن، شکرگزاری و اظهار و آشکار کردن نعمتهای الهی، پرهیز از امور بیهوده و لغو، دوری از محل حضور شیطان مثل بازار و گذرگاههای عمومی و… است.
ب: آموزههای اخلاق اجتماعی کارگزار: کظم غیظ و پرهیز از خشم و غضب، بردباری و مدارا به هنگام قدرت، عفو و بخشش،حفظ آبرو، توصیه به شهرنشینی که موجبات رشد و پیشرفت را فراهم میکند و محل اجتماع مسلمانان است، اهمیت دادن به نماز جمعه که علاوه بر بعد عبادی دارای ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و… است.
ج: رفق و مدارا با نفس: فریب دادن واداشتن نفس به عبادت، مدارا با نفس وپرهیز از زور و اكراه با آن و طریقه صحیح برخورد بانفس است.
واژگان کلیدی: امام علی، حارث همدانی، تحلیل، صفات، مؤمن
فهرست مطالب

صفحهعنوان
فصل اوّل:کلیات………………………………………………………………………………………………………………………………………………….1
1-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….2
1-2-سؤالات پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-3-فرضیات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-4-پیشینه پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-5-حدود پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-6-روش پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………5
1-7-اهداف پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….6
1-8-امتیاز پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………6
فصل دوّم: مبانی نظری تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………7
2-1-گردآوری نهج البلاغه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….9
2-2-انگیزه تألیف………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..10
2-3-تبویب نهج البلاغه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………10
2-4-وجه نامگذاری نهج البلاغه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….11
2-5-ویژگی های نهج البلاغه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………11
2-6-نهجالبلاغه از منظر فرزانگان……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….12
2-7-موضوع و محتوای نهج البلاغه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
2-7-1-محور های سه گانه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
2-8-آشنایی با مخاطب نامه 69 نهج البلاغه و شأن صدور این نامه………………………………………………………………………………………………….17
فصل سوّم: آموزه های اخلاقی کارگزار……………………………………………………………………………………………………………….19
3-1- اخلاق فردی کارگزار………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….20
3-1-1-تعریف اخلاق …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….20
3-1-1-1-اخلاق در لغت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………20
3-1-1-2-اخلاق در اصطلاح……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….20
3-1-2-بزرگ شمردن و گرامی داشتن نام خدا و پرهیز از قسم دروغ………………………………………………………………………………………………21
3-1-3-تمسک به قرآن و عمل به آن ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….26
3-1-4-عبرت گرفتن از زندگی گذشتگان در قرآن……………………………………………………………………………………………………………………………28
3-1-5-یاد مرگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….32
3-1-6-آثار یاد مرگ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..33
3-1-7-پروا در خلوت ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..35
3-1-8-پرهیز از خودخواهی ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
3-1-9-پرهیز از کفران نعمت ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………40
3-1-10-شکرگذاری، افزایش نعمت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..43
3-1-10-1-شکرگذاری و افزایش نعمت………………………………………………………………………………………………………………………………………..43
3-1-10-2-توصیه به شکر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..45
3-1-10-3-نمودار کرئن اثر نعمت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-1-11-اطاعت از خدا……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….50
3-1-12-پرهیز از دوستی با کم خردان……………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
3-1-13-مدارا هنگام حکومت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….56
3-1-14-پرهیز از لغو و بیهودگی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….60
3-1-15-پرهیز از محل کمین شیطان ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..63
3-2-اخلاق اجتماعی کارگزار……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 66
3-2-1-حفظ آبرو……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………67
3-2-2-نهی از گفتار و انکار بدون علم……………………………………………………………………………………………………………………………………………70
3-2-3-نحوهی برخورد هنگام خشم………………………………………………………………………………………………………………………………………………73
3-2-3-1-فرو بردن خشم…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..73
3-2-3-2-گذشت در هنگام توانایی……………………………………………………………………………………………………………………………………………76
3-2-3-3-بردباری هنگام غضب…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..82
3-2-3-4-عفو به جای انتقام……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..83
3-2-4-پرهیز از غفلت از اقشار پایین جامعه……………………………………………………………………………………………………………………………………..85
3-2-5-ایثار و فداکاری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….87
3-2-6-توصیه به شهر نشینی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….91
3-2-7-نماز جمعه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..93
3-2-8-توجه به ناگهانی رسیدن مرگ در حال غفلت……………………………………………………………………………………………………………………….97
فصل چهارم: …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..100
4-1- انواع نفس ها……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………102
4-1-1-نفس اماره(روانِ فرمانگر)…………………………………………………………………………………………………………………………………………………102
4-1-2-نفس لوامه(روانِ سرزنش گر)…………………………………………………………………………………………………………………………………………103
4-1-3-نفس ملهمه(روانِ الهام گیرنده)……………………………………………………………………………………………………………………………………..103
4-1-4-نفس مطمئنه(روانِ بی گمان)………………………………………………………………………………………………………………………………………..103
4-2-رفق و مدارا با نفس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..106
4-2-1-عدم سختگیری خداوند بر انسان…………………………………………………………………………………………………………………………………108
4-2-2-تکلیف به اندازه توان………………………………………………………………………………………………………………………………………………………108
4-3- مراحل تهذیب…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………109
4-3-1-یقظه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….110
4-3-2-تفکر و تدبر………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………111
4-3-3-عزم…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..112
4-3-4-مشارطه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….113
4-3-5-مراقبه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….113
4-3-6-محاسبه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….115
4-3-7-معاتبه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….116
4-3-8-کنترل نفس……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..122
فصل پنجم : نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………………………………………….127
پیشنهادات………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..129
منابع و مآخذ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..130
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………131

فصل اوّل: کلیات

فصل اول: کلیات1-1-مقدمه نهج البلاغه، بىترديد پس از قرآنكريم گرانقدرترين و ارزشمندترين ميراث فرهنگى اسلام است . اين كتاب مجموعهاى است به ابعاد وجودى يك انسان كامل، زيرا نازلات و صادرات وجودى است كه والاترين وجود پس ‍از پيامبر اكرم (ص) است. نهج البلاغه كتابى است كه در آن والاترين انديشهها و معرفتها، و نيكوترين سيرتها و سلوكها جلوه يافته و انسانها را راه نموده و بر كسى پوشيده نيست كه اميرمؤمنان (ع) پيشواى فصيحان و سرور بليغ سخنگويان است و اينكه سخن او والاترين سخن پس از كلام خداوند و پيامبر اكرم(ص) است، چنانكه درباره سخن آن حضرت گفتهاند: نهجالبلاغه پايينتر از سخن خداوند و بالاتر از گفتار همه مخلوقات است .از امتيازات برجسته سخنان اميرالمؤمنين كه به نام نهجالبلاغه امروز در دست ما است ، اين است كه محدود به زمينهاى خاص نيست .این اثر ماندگار توسط ادیب علامه، مرحوم سید شریف رضی رضوان ا… علیه در سال ۴۰۰ هجری از میان صدها کتاب و منبع گردآوری و تنظیم گردیده است و چنانكه خود اشاره كرده، آنچه در اين مجموعه گردآورده است، منتخب و گزيدهاى از سخنان و مكتوبات اميرمؤمنان (ع) است، نه همه آنچه از آن حضرت در كتابها موجود است. بدين ترتيب كتابى ظهور يافت كه جلوهاى است از جلوههاى وجود على (ع) نسخه يگانه هستى و مظهر همه كمالات الهى.
نامه امام علی (ع) به حارث در سه محور است :
الف: اخلاق کارگزاران : در سخنان امیرمؤمنان در نهجالبلاغه, به واقع میتوان اخلاق کارگزاران حکومتی را مشاهده نمود و معیار و میزانی برای همه انسانها بهویژه کارگزاران یافت. هدف حضرت علی علیه السلام در سیاست، هدایت مردم و جامعه به سوی عدالت است‌ و این امر، جز با پایبندی حكومت و كارگزارانش به اصول اخلاقی در سیاست، ممكن نیست. در نتیجه‌ بر ضرورت تعهد اخلاقی زمامدار تأكید بیشتری دارد. بنابراین باید به رفتارها و خصال مأموران حکومتاسلامی که حضرت أمیر (ع)، به عنوان حاکم اصلی جامعه به آنها أمر فرموده است، توجه داشت هر چند اکثر این اوامر اخلاقی در کلام امیرمؤمنان (ع)، اموری است که در زندگی سایر مسلمانان، غیر از کارگزاران نیز باید مراعات شود، اما به دلیل نقش تأثیرگذار کارگزاران حکومت بر سایر اقشار جامعه و همچنین مسؤولیت و وظایف اختصاصی ایشان، اهمیت آنها در مورد کارگزاران بسیار بیشتر است. ازجمله این رفتار وخصال ها که ایشان بدانها اشاره میکنند عبارتند است از: تقوا، عدالت، رعایت حقوق مردم، امانتداری، مداراکردن بامردم، فروتنی، شجاعت، قاطعیت در تصمیمگیری.
ب: صفات مومنان: مؤمن کسی است که به خدا و انبیای الهی بهویژه آخرین آنها حضرت محمد مصطفی (ص) و اوصیای آن حضرت، ائمههدی (علیهمالسلام) ایمان داشته و در حدّ توان عامل به دستورات آخرین دین خدا باشد؛ و اگر گناهی از او سر زد سریعاً توبه نماید. برای مؤمنین بسته به قوّت ایمانشان در اعتقادات و میزان پایبندیشان به دستورات دینی در عمل، درجات فراوانی است که در کتب اخلاقی و عرفانی به آنها پرداخته می‏شود. به عبارت دیگر مؤمن یعنی مسلمان کامل؛ کسی که به تمام آنچه خدا و پیامبر(ص) امر کرده است، تسلیم و پایبند باشد. خداوند مسیری را معین کرده که در ادامهی رسالت پیامبر (صلی الله علیه و اله) باید به آن مسیر ملتزم بود و تبعیت از امامت ائمه معصومین (علیهمالسلام) در ادامه رسالت پیامبر (ص) ملاک حق و باطل است و هر کسی در این مسیر قرار گیرد، مؤمن است و هر کسی در این مسیر نباشد، مؤمن نیست.
امام علی (ع) نیز، شاخصههايي ذکر کردهاند که هر کدام از آنها مي‌تواند براي ما ملاک مهمي باشد ازجمله آن‏ها: تسلیم بودن و یقین داشتن، و بردباری، از خداي عزوّجل راضي و مخالف هواي نفس خويش بودن، ياور دين و حامي مؤمنين و پناه مسلمين است
ج: روش به کارگیری نفس درخوبیها : انسان دلش میخواهد خوب باشد ولی چگونه؟ این مشکل بسیاری از انسانهاست. همهی خوبی‌ها، بدون«زیر پا گذاشتن نفس»، سرانجام از دست می‌روند. اگرانسان مبارزه با هوای‏نفس نکند، ممکن است تمام مهربانی‌ها و خوبی‌های او در خدمت هوای نفسش قرار گیرد.در واقع «نفس اماره بالسوء»، سوار او میشود و از همه خوبی‌های انسان به نفع خودش استفاده می‌کند.
دشمن انسان، بدی‌های او نیست، دشمن انسان، رفتارهای بدِ او هم نیست، دشمن انسان، نفس او است.نگرش انسان به نفس، باید نگرشی باشد که نسبت به «بدترین دشمن» خود دارد. اینکه انسان، نفس را دشمن تلقی کند، کار بسیار دشواری است و نیاز به تلقین، تفکر و تأمل دارد و با اکتفا کردن به آگاهی حل نمی‌شود.
با توجه به مباحث مذکور ما در صددیم پس از کارهای مقدماتی مانند: تبیین شخصیت امام علی(ع) وحارث‏همدانی و نهجالبلاغه و اهمیت سخنان مولی(ع)، به محورهای سهگانهی این نامه بپردازیم وآن را با استفاده ازدیگرسخنان امام علی (ع) و قرآن و قراین و شواهد دیگرتبیین نماییم، تا به این وسیله توانسته باشیم ضمن روشن نمودن یکی از متون مورد اعتبار اسلامی، به محتوای کلام امام علی (ع) پی برده و ابزار با ارزشی را برای هدایت جامعه؛ به ویژه نسل جوان در اختیار بگذاریم.
1-2-سؤالات پژوهش:سؤال اصلی:
1-محتوای اصلی نامه امام علی (ع) به حارث همدانی چیست؟
سؤالهای فرعی:
1-زمینهی نوشتن نامهی امام علی (ع) به حارثهمدانی چیست؟
2-محتوای نامه در باب اخلاق حکومتی چیست؟
3-صفاتِ مؤمن در نامهی امام علی (ع) چگونه ترسیم شده است؟
4-از دیدگاه امام علی (ع) چگونه میتوان نفس را به خوبیها وادار نمود؟
1-3-فرضیههای پژوهش:1-نوشتن این نامه به حارث همدانی ازسوی امام علی(ع) دارای زمینه هایی می باشد.
2- امام علی (ع) درباب اخلاق مدیریتی وحکومت بر جامعه مطالب مهمی در این نامه دارند.
3- برخی از صفات عالیهی مؤمن درنامه امام علی(ع) آمده است.
4- امام علی(ع) در این نامه دیدگاه و روش خاصی را برای وادارنمودن نفس به خوبیها ارائه نموده است.
1-4- پیشینه پژوهش:
دربارهی نهجالبلاغه و سخنان امام علی (ع)،کتابها و شرحهای زیادی نوشته شدهاست، که هر یک موضوعات مختلفی دارند و هر یک از زاویهای در دریای ژرف سخنان امام علی(ع) به مطالعه و پژوهش پرداختهاند.
شروح نهجالبلاغه مانند«پیام امام (ع)» نوشته آیتالله مکارم شیرازی، « تنبیه الغافلین» نوشتهی ملافتحالله ‏کاشانی، «حدائق الحقایق» نوشتهی سیدعلاءالدین محمد گلستانه اصفهانی، «شرح نهجالبلاغه» نوشتهی ابنمیثم بحرانی و دیگر شروح به برخی از مبانی قرآنی نامه اشاره کردهاند، اما پیرامون موضوع حاضر به صورت مستقل و همه جانبه و به گونهای که ما درصدد آنیم کتابی نوشته نشدهاست .
1-5-حدود پژوهش:
محدودهی پژوهش حاضر، نامهی امام علی (ع) به حارثهمدانی میباشد که برای فهم آن از شروح معتبر نهجالبلاغه و نیز آیاتقرآنی مربوطه وکتب اخلاقی ناظر به بحث استفاده خواهدشد.
1-6- روششناسي پژوهش:
روش تحقیق این پایاننامه، روش توصیفی – تحلیلی است و روش جمعآوری مطالب، روش کتابخانهای و نرم‏افزاری و مراجعه به شروح نهجالبلاغه و دیگر احادیث و قرآن میباشد.
1-7-اهداف پژوهش:
هدف کلی:
تحلیل نامهی امام علی (ع) به حارث همدانی.
اهداف جزئی:
1-فهم موقعیت نامهی امام علی (ع) به حارث همدانی.
2-فهم متن کلام امام علی (ع) و تبیین آن.
3-به کارگیری کلمات حکیمانه مولی(ع) درامور خودسازی.
1-8-امتیاز پژوهش:1-پرداختن به اصل موضوع وپرهیز از حواشی
2-بررسی نامهی امام علی (ع) به حارثهمدانی به طور مستقل
.
فصل دوم: مبانی نظری پژوهش

مقدمه
نهجالبلاغه به معنای روش رسا و بجا سخن گفتن، نامی است که شریف، محمدبن ابیاحمدموسوی مکنی به ابوالحسن و مقلب به سیدرضی،برمجموعه گردآورده خود از سخنان مولای متقیان علی (ع) نهاده است.
«نهجالبلاغه، مشهورترین و ماندگارترین اثر سیدرضی است که آن رادر سال400 هجری، یعنی شش سال پیش از وفات خود، با استفاده از دانش وسیع، ذوق سرشار وگزینش نیکوی ادبی خود گزیدهای بیمانند از خطبهها، کلمات، نامهها، وصیتنامهها، بخشنامهها، کلمات کوتاه حکمت آمیز، چند دعا و یک پیمان نامه از امیرالمؤمنین(ع) را گردآوری نموده است»(صمیمی، 1375،ص75).
نهجالبلاغه، دائرهالمعارفی از فرهنگ اسلامی است که پس از قرآنکریم و احادیث نبوی، مهمترین منبع شناخت اسلام وارزشهای دینی گشته است؛ چشمهساری زلال که از تجلیات وجود ملکوتی امیرالمؤمنین(ع) سرچشمه گرفته است وگلستان بی مانند که رایحه وحیالهی و شمیم کلام نبوی از آن استشمام می شود؛ کتابی که در برگیرنده حکمتهای متعالی، مواعظ نورانی، سلوک الهی، نظام تربیتی، آیین حکومتداری، سنتهای تاریخی و عرفان حقیقی است؛ صحیفهای انسانپرور و جامعهساز که علاوه بر راه روشن بلاغت، راه روشن هدایت گشته است.
پس از انقطاع وحیالهی، کتابی از نظر اعتماد و اطمینان چون نهجالبلاغه تدوین نشده است. نهج البلاغه، راه روشن علم و عمل و گنجینه یاقوتهای سخن است. نهجالبلاغه در مقام تزکیه و تعلیم، همدوش قرآنکریم، دستور عمل جامع برای رسیدن به سعادت این جهانی و سیادت آن جهانی است؛ با این تفاوت که قرآن را حامل وحی الهی، بر قلب پیامبرنازل کرده است و نهج البلاغه انشای باب مدینهی علمِ پیامبر(ص)، علی (ع) است.
درباره نهجالبلاغه ومحتوای آن از دیر باز بحثها شده و بر آن شرحها، تفسیرها و ترجمههایی به زبانهای گوناگون نوشته اند، صدها کتاب و مقاله درباره نهج البلاغه نوشته شده است به طوری که گردآوری همه آنها کتابخانهای بزرگ را سامان می دهد. در این فصل با استفاده از منابع و ذخایری که دانشمندان و نویسندگان شیفته سخنان مولا(ع)، در موضوع نهجالبلاغه به یادگارگذاردهاند، به معرفی اجمالی این کتاب شریف و بررسی آنچه دربارهی آن نگاشته شده است میپردازیم:
2-1-گردآوری نهج البلاغه«ابوالحسن محمدبنحسین موسوی، معروف به سیدرضی، در نیمه دوم سدهی چهارم هجری دربغداد به دنیا آمد وتا سال406 زیست.از آنجا که سید رضی از خاندانی بزرگ و از سادات هاشمی وآلابیطالب بوده به شریف ملقب گشته است. پدرش با پنج واسطه به امام موسی بن جعفر(ع) می رسد و مادر او نیز از نوادگان امام زین‏العابدین (ع) بوده است. برادرش، شریف مرتضی علمالهدی، از علمای برجسته شیعه است که چهارسال پیش از سید رضی پا به جهان گذاشت. وی تاثیربسیاری برآثار و زندگی سید رضی گذاشته است»(ارشاد،1380، ج12،ص12).
رضی از دانشمندان روزگار خود در بغداد دانشهای گوناگونی آموخت. علامه امینی نام 14تن را به عنوان استادان سیدرضی ذکر میکندکه از آن میان میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
ابوسعید، حسنبنعبداللهبنمرزباننحوی، قاضی عبدالجبار، ابن نباته و نیز بزرگترین استاد وی، فقیه ومحدث متکلم بزرگ شیعی، شیخمفید است. سیدرضی شاگردانی پرورش داد، دانشمندانی همچون: سیدعبدالله کبایکی، عبدالرحمان خزاعی نیشابوری، محمدبن حلوانی و شیخ الطائفه، ابوجعفرمحمدبنحسن طوسی. وی در نویسندگی و نثر و نظم، یکهتاز میدان ادبیات عرب به شمار میرود. زندگی پر خیر و برکت شریفرضی، در روز یکشنبه، ششم محرم سال 406 پایان یافت(مکارم شیرازی،1375،ج1،ص21).
2-2-انگیزه تألیفسیدرضی در مقدمهای که بر نهجالبلاغه نگاشته، انگیزه جمع آوری وتألیف خود را چنین بیان کرده است: «گروهی ازدوستان ازمن خواستند تا تألیف کتابی را شروع کنم که دربردارنده برگزیدهای از سخنان امیرالمؤمنین(ع) در همه رشتهها و شاخههای گفتاری آن حضرت باشد، با آغاز آن کاربزرگ، به درخواستشان پاسخ مثبت دادم؛ چرا که به خوبی می دانستم چه سود بزرگ و پاداش اندوختهای در این اقدام نهفته است!
و بدین وسیله خواستم گذشته از نیکیها وبرتریهای نهفته در وجود امیر المؤمنین(ع)، عظمت قدر آن بزرگوار را در فضیلت سخنوری نیز آشکار گردانم؛ چرا که ازمیان همه گذشتگانِ نخستین، تنها کسی است که به اوج کمال سخنوری دست یافته است»(ارشاد،1380، ج12،ص18).
2-3-تبویب نهجالبلاغهسیدرضی، سخنان امیرمؤمنان(ع) را با سبکی مطلوب و دلپذیر تنظیم کرده است. وی درباره نحوه باببندی و تقسیم مطالب آن چنین نوشته است: «من مشاهده کردم سخنان آن حضرت برمدار سه اصل میچرخد : 1-خطبهها 2- نامهها ورسائل 3-کلمات حکمت آمیز و مواعظ، به این دلیل با توفیق الهی تصمیم گرفتم ابتدا خطبهها و سپس نامههای جالب و بعد از آن کلمات کوتاه و حکمتهای آن حضرت رابرگزینم. برای هر کدام از آنها بابی و صفحات ویژهای درمیان هر باب و باب دیگر اختصاص دادم تا این که اگر در آینده به مواردی دیگری دست یابم، بر آن بیفزایم وهرگاه سخنی از آن حضرت در مورد بحث و مناظره یا پاسخ سؤال و یا موضوع دیگری بود که به آن دست یافتم، ولی جزء هیچ یک از این سه بخش نبود، آن را در مناسبترین ونزدیکترین بخش قرار دادم و چه بسا در میان آنچه برگزیدهام، فصول غیر منظم و سخنان جالب غیرمرتبی آمده، این به خاطر آن است که من نکتهها و جملات درخشان آن حضرت را جمع میکنم و منظورم حفظ تمام پیوندها و ارتباطات کلامی نیست»(مکارم شیرازی، 1375،ج1،ص65).
2-4-وجه نامگذاری کتابسیدرضی در وجه تسمیه این گنجینه گرانسنگ به نهجالبلاغه(راه رسا سخن گفتن، یاروش بجا سخن گفتن، یا راه روشن بلاغت) (احمد،1381، ص71124).چنین اظهار میدارد: «پس از تمام شدن کتاب، مناسب دیدم که نامش را نهجالبلاغه بگذارم؛ زیرا این کتاب، درهای سخنوری را به روی بیننده خود میگشاید و خواستههایش را به او نزدیک میسازد. هم دانشمند و دانشجو را بدان نیاز است و هم مطلوب سخنور و پارسادران وجود دارد»(ارشاد، 1380، ج12،ص20).
2-5-ویژگیهای نهج البلاغهبارزترین ویژگی نهجالبلاغه که آن را ازدیگر کتابها ممتاز کرده و در فرهنگ و ادب اسلامی به آن جایگاهی ویژه و برجسته بخشیده عبارتپردازی زیبا، آرایش لفظی و روح و آهنگ حماسی آن است. مفاهیم عالی و ماندگار نهجالبلاغه آنگاه که به زیور هنرفصاحت و بلاغت آراسته میشود و صناعتهای لفظی و معنوی، به خصوص سجع و آهنگ کلام، به آن جان می بخشد، روح شنونده را به تسخیر خود در می آورد.
علل متعددی دست به دست هم داده و نهج البلاغه را به کتابی جاودانه و ماندگار مبدل ساخته است:
الف: فصاحت و بلاغت نهج البلاغه: امیرمؤمنان(ع) سرچشمه فصاحت و منشأ بلاغت و زادگاه آن است و از او اسرار بلاغت آشکارگشت و قوانین و دستورات آن از وی گرفته شد. برشیوه او هرخطیب توانایی راه یافت و به گفتار او هر خطیب توانایی یاری جست و با این حال او در این میدان پیش رفت و دیگران فرو ماندند، اوتقدم یافت و دیگران عقب ماندند.
ب: محتوای ژرف و عمیق نهجالبلاغه: از امتیازات فوقالعاده نهج البلاغه که هرخوانندهی آگاهی در همان لحظات نخستین با آن آشنا می شود، مسأله جامعیت و تنوع عجیب آن است به طوری که انسان باورنمیکند یک فرد بتواند این همه گفتار نغز و سخنان شیرین و حساب شده و دقیق در موضوعات کاملاً مختلف، بلکه متضاد گردآوری کند و مسلما ًاین کار از غیر امیرمؤمنان علی(ع) که اقیانوس عظیم علم ودانش است، ساخته نیست.
ج: جاذبه فوقالعاده نهج البلاغه: تمام کسانی که نهجالبلاغه سروکارداشته ودارند اعم ازشیعیان علی(ع) و سایر دانشمندان اسلامی و علما و دانشمندان مسیحی، بدون استثناء ازجاذبهی نیرومند نهج البلاغه، سخن گفتهاند و خود را تحت تأثیر و نفوذ آن دیدهاند. اما این کشش و جاذبه نیرومندکه درخطبهها و نامهها وکلمات قصارعلی(ع) کاملاً محسوس است، انگیزه اصلی گروهی از دانشمندان، برای شرح نهجالبلاغه یا نوشتن کتاب و مقاله دربارهی شخصیت علی(ع)بوده است(همان، ج12،ص35).
2-6-نهجالبلاغه از منظر فرزانگانبرای آشنایی بهتر با ویژگیها و ابعاد گوناگون نهجالبلاغه، تأمل در اظهار نظر پژوهشگرانی که با تخصصها و علایق گوناگون به این کتاب مراجعه کرده وبلندترین افکار و عالیترین اندیشهها را در موضوعات موردنظرشان در این کتاب، یافته و زبان به تجلیل و توصیف نهجالبلاغه گشودهاند، راهنمایی درخور توجه است. برخی ازدانش‏پژوهان شیعی و سنی و خاورشناسان در تجلیل از نهج البلاغه، به نظم ونثر، سخنانی شنیدنی گفتهاندکه در این مقام برگزیدهای از آن گفتهها را مرور میکنیم:
«استاد امین نخله، دانشمند مسیحی و روزنامه نگار لبنانی، میگوید: «هرگاه کسی بخواهد بیماری نفس خود را درمان کند، باید به گفتار امام(ع) در نهجالبلاغه روی آورد و راه و روش زندگی را از پرتو این کتاب ارزشمند بیاموزد».
ابن‌ابي‌الحديد دانشمند بزرگ‌ اهل‌ سنت‌ و شارح‌ نهج‌البلاغه‌ در ذيل‌ خطبه‌ 221 نهج‌البلاغه‌ مي‌نويسد:
«من‌ سوگند مي‌خورم‌ به‌ همان‌ كسي‌ كه‌ تمام‌ امت‌ها به‌ او سوگند ياد مي‌كنند، اين‌ خطبه‌ را از پنجاه‌ سال‌ قبل‌ تاكنون‌ بيش‌ از هزار بار خوانده‌ام‌ و هر زمان‌ آن‌ را مي‌خوانم، خوف‌ و وحشت‌ و بيداري‌ عميقي‌ تمام‌ وجود مرا در برمي‌گيرد و در قلب‌ من‌ اثري‌ شگفت‌ مي‌گذارد و در اعضاي‌ پيكرم‌ لرزشي‌ پديد مي‌آورد. هر زمان‌ در مضامين‌ آن‌ دقت‌ مي‌كنم‌ به‌ ياد مردگان‌ از خانواده‌ و بستگان‌ و دوستانم‌ مي‌افتم‌ و چنان‌ مي‌پندارم‌ كه‌ من‌ همان‌ كسي‌ هستم‌ كه‌ امام‌ در لابه‌لاي‌ اين‌ خطبه‌ توصيف‌ مي‌كند. چقدر واعظان‌ و خطيبان‌ و فصيحان‌ در اين‌ خصوص‌ گفته‌اند و چقدر من‌ در برابر سخنان‌ آنان‌ به‌ طور مكرر قرار گرفته‌ام. اما در هيچ‌ كدام‌ تاثيري‌ را كه‌ اين‌ كلام‌ در دل‌ و روح‌ من‌مي‌گذارد، نديده‌ام».
آيت‌الله‌”جوادي‌آملي”مي‌فرمايد:”ابن‌ ابي‌الحديد (در خصوص‌ خطبه‌ 221) مي‌گويد، اگر تمام‌ فصحاي‌ عرب‌ در يك‌ جايي‌ نشسته‌ باشند و اين‌ خطبه‌ علي‌ بن‌ ابي طالب(ع) قرائت‌ شود، شايسته‌ است‌ كه‌ همه‌ آنان‌ سجده‌ كنند. همان‌ طور كه‌ قرآن‌ سوره‌هايي‌ دارد كه‌ در آن‌ سوره‌ها آياتي‌ است‌ كه‌ اگر آن‌ آيات‌ خوانده‌ شود، بايد سجده‌ كرد. علي‌ بن‌ ابي طالب(ع) هم‌ خُطبي‌ دارد كه‌ يكي‌ از خُطب‌ اين‌ است، اگر اين‌ خطبه‌ براي‌ خردمندان‌ فصيح‌ و بليغ‌ و كارشناسان‌ فصاحت‌ و بلاغت‌ تلاوت‌ شود، آنان‌ بايد سجده‌ كنند.
نويسنده‌ و مورخ‌ معروف‌ مسيحي‌ “جرجي‌ زيدان” در كتاب‌ “تاريخ‌ تمدن‌ اسلام” مي‌نويسد: «ما علي‌ بن‌ ابي طالب‌ و معاويه‌ بن‌ ابي‌سفيان‌ را نديده‌ايم. تنها وسيله‌اي‌ كه‌ ما را به‌ ميزان‌ ارزش‌ وجودي‌ آنها راهنمايي‌ كند، نامه‌هاي‌ باقي‌ مانده‌ است‌ كه‌ امروز بهترين‌ معرف‌ شخصيت‌ گوينده‌ و نويسنده‌ خويش‌ است».
شيخ‌ محمد عبده، شارح‌ نهج‌البلاغه، مي‌گويد: «در ميان‌ همهی مردم‌ عرب‌ زبان‌ يك‌ نفر نيست‌، مگر اينكه‌ معتقد است،‌ خطبه‌هاي‌ علي(ع) بعد از قرآن‌ وسخن‌ نبوي‌ شريف‌ترين‌ و بليغ‌ترين‌ و پرمعناترين‌ و جامع‌ترين‌ سخنان‌ است».و نیز جرج‌ جرداق‌ مسيحي‌ مي‌گويد: «نهج‌البلاغه‌ در بلاغت، فوق‌ بلاغت‌ها است. قرآني‌ است‌ كه‌ از مقام‌ خود اندكي‌ فرودآمده. سخني‌ است‌ كه‌ تمام‌ زيبايي‌هاي‌ زبان‌ عرب‌ را در گذشته‌ و آينده‌ در خود جاي‌ داده‌ است»(همان، ج12، ص38).
2-7-موضوع و محتوای نهجالبلاغهنهجالبلاغه، دائرة المعارف علوی است که مباحث آن از جامعیت و تنوع خاصی برخوردار است. سیر در نهج البلاغه، ما را با دیدگاه جامع امام علی(ع) درباره خدا، انسان، جهان، مبدأ و معاد مواجه میگرداند. این کتاب از هر مقولهای، مقالهای دارد و به هر دردی، درمانی و برای هر نیازی، پاسخی. در نهجالبلاغه مکارم و سجایای اخلاقی و صفات پسندیدهای که لازمه شخصیت انسان کامل است، بیان گردیده است؛ سجایایی چون شکیبایی، جوانمردی، رازداری، میانهروی و…
سیدرضی آنچه را جذابتر و شیواتر و دلنشینتر و پر بارتر یافت، گزینش کرد و کتاب همیشه ماندگار نهج‏البلاغه را فراهم آورد.
2-7-1-محورهای سهگانهسیدرضی تمام سخنان امیرِ کلام را در سه محور یافت: خطبهها، نامهها و حکمتها. از این رو خطبههای امام را در بخش اول و نامهها را در بخش دوم و سخنان کوتاه و حکمت آمیز را در بخش سوم نهجالبلاغه قرارداد.
نهج البلاغه در سه بخش کلی مرتب شده است:
بخش اول: خطبهها که شامل241خطبه است.
بخش دوم: نامهها، شامل79 نامه ومکتوب است.
بخش سوم: حکمتها، شامل480 جمله کوتاه وحکمت آمیز.
سیدرضی مدعی نیست که درکتاب نهج البلاغه در همه اقطارکلام علوی سیر و سفر کرده و هیچ چیزی را از دست نداده است، او بر اینباور است که آنچه به دستش نیامده، ممکن است بیش از آن باشدکه به دستش رسیده و آنچه درکمند نگارش او نیوفتاده بیش از آن باشد که درکتابش گرد آمده است. اوکتابش را نهجالبلاغه نامید؛ زیرا توجه داشت که درهای بلاغت را بر روی افراد مستعد میگشاید و راه رسیدن به قله سخن را برای تکاپوگران هموار میسازد(دشتی،1388،ج1،ص26).
نهج البلاغه، نه کتاب فلسفی است و نه کتاب کلامی و نه کتاب مربوط به یکی از شاخههای علمی و نه در حوزه علمی و نه در حوزه یکی از فلسفههای مضاف است و در عین این که همه آنها است، هیچ یک از آنها نیست. بلکه بهتر است بگوییم: نهجالبلاغه، نهجالبلاغه است(همان،ص28).
از امتیازات عجیب این کتاب، آن است که همانند منبع اصلیش، قرآنمجید علیرغم کهنه و فرسوده شدن مکتب‏های فکری و سیاسی و اخلاقی، با گذشت زمان، بیانات و تحلیلها و منطقش چنان تازه و شاداب است که گویی، همین امروز و برای امروز و فردا از زبان مولاامیرالمؤمنان علی(ع) تراوش کرده است(مکارم شیرازی، 1375، ج1،ص65).
يكي‌ از پرچاذبه‌ترين‌ كتاب‌هاي‌ جهان‌اسلام‌ در هزارهی‌ گذشته‌ نهج‌البلاغه‌ بوده‌است. اصولاً‌ ميراث‌هاي‌ ماندگار پشينيان‌ از ويژگي‌هاي‌ خاصي‌ برخوردارند و با فطرت، عقل، وجدان، عواطف‌ و احساسات‌ بشر هم‌آوا هستد.اندك‌ هستند، آثاري‌ كه‌ در طول‌ تاريخ‌ مورد استفاده‌ همگان‌ بوده‌اند. اما گاه‌ در ميان‌ همين‌ اندك، نمونه‌هاي‌ ارزشمندي‌ يافت‌ مي‌شود كه‌ چونان‌ خورشيد، شرق‌ و غرب‌ عالم‌ را نور مي‌بخشد. نهج‌البلاغه‌ از اين‌ گونه‌ آثار است:
نهج‌البلاغه، يك‌ “معلم” است، يك‌ مدرسه‌ است‌ و يك‌ “مكتب”.به‌ “مالك‌ اشتر” آيين‌ زمامداري‌ مي‌آموزد. به‌ “عثمان‌ بن‌ حنيف” شيوه‌ حكومت‌ مردمي‌ ياد مي‌دهد. به‌ “محمد حنفيه” از فنون‌ رزم‌ و پيكار مي‌گويد. به‌ “كميل‌ بن‌ زياد” از مردم‌شناسي‌ مي‌گويد . به‌ “حارث‌ همداني” درس‌ اخلاق‌ مي‌دهد. به‌ “ابوذر غفاري” استقامت‌ در راه‌ هدف‌ را توصيه‌ مي‌كند. “عقيل” را در آستانِ عدالت، بر سر “عقل” مي‌آورد.”ابوموسي‌ اشعري” را در پيشگاه‌ شعور و وجدان‌ و منطق، به‌ محاكمه‌ مي‌كشاند.
شيطنت‌ “معاويه” و رياست‌طلبي‌ طلحه‌ و زبير را برملا مي‌كند.حال‌ پرسش‌ مهم‌ اين‌ است‌ كه‌ چرا نهج‌البلاغه‌ اين‌ همه‌ جاذبه‌ دارد؟عوامل‌هاي‌ جاذبه‌ نهج‌البلاغه‌ به‌ قرار ذيل‌ است:1- شخصيت‌ برجسته‌ و والاي‌ اميرالمؤ‌منين‌ علي(ع) مهم‌ترين‌ سبب‌ جاودانگي‌ نهج‌البلاغه‌ است.2- فصاحت‌ و بلاغت‌ كلام‌ امام‌ علي(ع).3- جامعيت‌ كلام‌ علي(ع): امام‌ علي(ع) پيرامون‌ تمام‌ ابعاد يك‌ انسان‌ كامل‌ سخن‌ گفته‌ است.وقتي‌ از مردان‌ خدا سخن‌ مي‌گويد (خطبه‌ متقين)، وقتي‌ از آيين‌ كشورداري‌ سخن‌ مي‌گويد(عهدنامه‌ مالك‌ اشتر، نامه‌ 53) و وقتي‌ از روابط‌ فردي‌ و اجتماعي‌ و مسئله‌ تربيت‌ سخن‌ مي‌گويد (نامه‌ 31 نهج‌البلاغه) و… حق‌ مطلب‌ را به‌ بهترين‌ وجه‌ ادامي‌كند.4- در نهج‌البلاغه‌ همه‌ جا سخن‌ از همدري‌ با طبقات‌ محروم‌ و ستمديده‌ و مبارزه‌ با ظلم‌ و بي‌عدالتي‌ و طاغوت‌ است. 6- حضرت‌ علي(ع) در نهج‌البلاغه‌ همه‌ جا در مسير آزادي‌ انسان‌ سخن‌ مي‌گويد. ولاتكن‌ عبد غيرك‌ و قد جعلك‌ الله‌ حرا. بنده‌ ديگران مباش‌ كه‌ خداوند تو را آزاد آفريده‌ است(مکارم‏شیرازی،1375،ج1،ص49-29).
2-8-آشنایی با مخاطبِ نامه 69نهج البلاغه وشأن صدور این نامه:مخاطب این نامهی حضرت، حارثهمدانی است. از سال تولد او اطلاع دقیقی در دسترس نیست. ولی وفات اورا در سال 65هجری ذکر کردهاند(دشتی،1388،ج1،ص135).
وی صحابی خاص و از دوستان واقعی و مخلص علی مرتضی بود.
«حارث صحبت عبداللهبنمسعود را درک کرده و خود فقیه بوده و حدیث نقل می کرده. مرحوم محدث قمی نوشته که (نسائی) با آنکه تَعَنُّت در رجال حدیث می کند و سخت میگیرد، معذلک حدیث او را در سنن اربعه آورده و با آن احتجاج کرده و او را تقویت نموده و نیز شیخ بهایی را نوادهی حارثهمدانی میشناسد.
ذهبی در المیزان، حارث را از کبارعلمای تابعین دانسته و از ابنحیّان نقل کرده که حارث، افقهناس و افرض و احسب مردم بوده و علم به فرائض را مستقیماً از علی (ع) أخذ نموده است»(صمیمی، 1375،ص76).
اصولاً قبیله همدان که در نواحی یمن است، چون به دست علی (ع) ایمان آوردهاند همگی در ارادت نسبت به مولای متقیان، بینظیرند و روی این سابقه از معاویه به آنها بسیار مضرت رسیده. زرقاء همدانیه، نمونهای از زنان و مردان این قبیله است که سوار بر شتر بر علیه معاویه جنگید و مردم را بر برتری علی (ع) آگاهاند.
«وی همواره درکسب اخلاق اهتمام ویژه داشت و پیوسته میکوشید خود را به اخلاق اسلامی زیبنده کند و هر فرصتی را برای کسب اخلاق از امام علی(ع)، مغتنم میشمرد به نحوی که گاه شبانه به ایشان وارد می شد و امام(ع)، میپرسد چطور شده است، در چنین موقعی سراغ من آمدهای، میگفت صرفاً محض اخلاق و مودت. این همان حارث است که امام (ع) به او فرمود :
یاحارِهَمدان مَن یَمُت یَرنی مِن مؤمِنٍ أو مُنافِقٍ قُبُلا…
ای حارثهمدانی، همگان هنگام مرگ مرا خواهند دید چه مؤمن وچه منافق باشند. دوستان ازدیدن من امیدوار رحمت و دشمنان شرمنده میشوند… »(همان،ص86).
بنابراین جای تعجب نیست که نامه حضرت به حارثهمدانی، همچون اقیانوسی مواج مملو از در وگوهرفضایل اخلاقی باشد. امثال حارث همدانی کم نبوده ونیستند. امام علی (ع) هم جاذبه دارند وهم دافعه. آنهایی که شایستگی داشته ودارند، در حوزه جاذبه مبارک اویند، وآنهایی که ندارند، و نخواستهاندکه داشته باشند، هرگز قابل جذب ولایت علوی و شایسته چنگ زدن به حبل مرتضوی نبوده و نیستند. میتوان گفت: این نامه مورد بحث، کارنامهی اخلاقی و ولایی حارث و همه حارث گونههای تاریخ دراز دامن بشریت است.
فصلسوّم: آموزههای اخلاقیکارگزار
فصل سوّم : اخلاق فردی کارگزار3-1- اخلاق فردی کارگزارمقدمه:بحث اولیهی ما در این فصل، بررسی محتوای نامهی امام (ع) به حارثهمدانی در باب اخلاق حکومتی میباشد، به همین دلیل، ابتدا ضروری دیدیم که مختصری دربارهی اخلاق توضیحاتی بدهیم.
3-1-1-تعریف اخلاق 3-1-1-1-اخلاق در لغت:
«خلق بر وزن (قفل و عنق) به معنای عادت و طبع مروّت و دین است: )وَ اِنّکَ لَعَلی خُلُقٌ عَظِیمٌ؛ حقاً که تو بر خلق عظیم و استواری»(قرشی،1371،ج1،ص293).
3-1-1-2-اخلاق در اصطلاح:«خُلُق: ویژه قوا و سجایایی است که با فطرت و دید دل درک میشود. اخلاق: فضایل و بهرههایی است که انسان با اخلاقش کسب میکند»(همان،ج1،ص296).
شهیدمطهری اخلاق را اینگونه تعریف میکند: «اخلاق یعنی حاکم کردن عقل بر دیگر قوای وجود انسان که نتیجهی آن نظام یافتن غرایز و قوا خواهد شد، چرا که عقل سهم و حق هر قوهای را به او می‏رساند»(مطهری، 1389،ص123). «اخلاق در مکتب خدا پرستان، تمام صفات وافعالی است که انسان را برای پیمودن این راه آماده میسازد و نظام ارزشگذاری در این مکتب نیز بر محور ارزشهای والای انسانی و کمال معنوی و قرب به خداست»(مکارم‏شیرازی، 1377،ص63)
می دانیم که اعمال و رفتار انسان از صفات درونی او سرچشمه میگیرد. حال باید این مسأله را یادآور شویم که این اعمال و رفتار انسان گاهی مربوط به خود شخص، به تنهایی است مثل اطاعت از خدا، و گاهی علاوه بر خود فرد مربوط به انسانهای دیگر نیز میباشد. قسم اول را اخلاق فردی میگویند.
به طور دقیقتر بسیاری از مسائل اخلاقی هستند که فقط جنبهی فردی دارند، و در مورد یک انسان تنها، کاملاً صادق است؛ مثلا صبر و جزع در برابر مسائل، شکر و کفران نعمت در برابر نعمتهای الهی، میتواند جنبه فردی داشته باشد و درباره یک فرد که زندگی کاملاً جدا از اجتماع دارد، نیز صدق کند و قسم دوم را اخلاق اجتماعی می گویند. اخلاق فردی، اعمال و رفتاری است که طبق موازین عقلی و شرعی تنها مربوط به خود شخص است. هر چند نمیتوان انکار کرد که اخلاق فردی تأثیر غیرمستقیم بر مسائل اجتماعی دارد.
3-1-2-بزرگشمردن و گرامیداشتن نام خدا و پرهیز ازقسم دروغ:(وَعَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ تَذْكُرَهُ إِلَّا عَلَى حَقّ؛ٍ نام خدارا بزرگ دار و جز به حق سخنی بر زبان نياور).
اولین ویژگی که از فرمانهای حکومتی حضرت علی (ع) در ارتباط با امور اداری و سیاسی به دست می آید و جنبهی تربیتی نیز دارد، «خدامحوری» است. کسی که در وادی ادارهی جامعه و مسائل سیاسی قدم میگذارد و میخواهد به مردم خدمت کند، باید در هر شرایطی خدا باور و خدامحور باشد؛ چون قدرت و ریاست به طور طبیعی، غرورآفرین است و از این رو، سیاستمداران بیش از دیگران در معرض لغزش و سقوط قرار دارند. یاد خدا و توجه به او نیرویی است که همواره انسان را در لغزشگاهها و خطرات حفظ میکند. حضرت علی (ع) بدین دلیل، در دستورالعمل خود به مالک اشتر فرمان میدهند: «خداوند سبحان را با قلب و دست و زبان یارینما؛ زیرا خدای بزرگ یاری و عزت کسی را که یاریش کند و عزیزش بدارد تضمین کرده است»(سید رضی، 1387، ن53، ص 565).
خدامحوری آثار متعددی همچون اخلاص در عمل، دوری از گناه و قرب الیالله دارد که هر یک به لحاظ تربیتی بسیار مهم است؛ زیرا هدف عالی در تربیت اسلامی رسیدن به مقام قربالهی می باشد و باید تمام فعالیتهای مربیان در این زمینه صورت گیرد. علاوه بر این، اگر مدیران و سیاست گذاران جامعه بر اساس خداباوری و حقمداری حرکت کنند و در راه خدا قدم بردارند، خداوند محبت آنها را در دل مردم جای میدهد. علی (ع) نیز به این امر اشاره دارند: «هر که آنچه را بین او و بین خدا است اصلاح کند، خداوند آنچه را بین او و بین مردم است، درست می کند»(همان،565).
از جمله موضوعاتی که انسان باید در تمام مراحل زندگی خود مورد توجه قرار دهد، حضور خداوند در تمامی مکانها و زمانها است. انسان نباید این حقیقت را که عالم محضر خداست و تمامی حرکات و سکنات و مکنونات قلبی انسان و همه نیکیها و بدیهای وی از محضر خداوند لطیف و خبیر مخفی نمی ماند را، فراموش کند. اساساً توجه به این واقعیت که هر کاری را که انسان انجام میدهد، در پیشگاه خدا است و تمام هستی محضر خدا است و چیزی از اعمال و حتی نیات آدمی از او پنهان نیست، میتواند بر برنامه زندگی انسان تأثیرگذار باشد و او را از خلافکاریها باز دارد، مشروط به این که ایمان به این مطلب واقعاً در دل او جای گیرد و به صورت یک باور قطعی درآید(قاسمی،1389،ص32).
اگر زمادار به این مسأله ایمان داشته باشد که عالم محضر خداست، هیچگاه به خود اجازه تعدی از دستورات و حدودات الهی را نمیدهد؛ چرا که انسان باید در زندگی خویش، حضور خداوند را گرامی و بزرگ دارد و در محضر خداوند از جسارت و بیادبی به این مقام بزرگ و گرامی، کمال خودداری و پرهیز را داشته باشد.
خداوند در قرآن می فرماید:
﴿لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصيلاً؛ تا (شما مردم) به خدا و رسولش ايمان بياوريد و از او دفاع كنيد و او را بزرگ داريد، و خدا را صبح و شام تسبيح گوييد﴾(فتح/9).
مکارمشیرازی در تفسیر نمونه میگوید: «”توقروه” از ماده “توقير” از ريشه “وقر” به معنى سنگينى است، بنابراين”توقير” در اينجا به معنى تعظيم و بزرگداشت است»(مکارمشیرازی، 1374،ج22،ص42).
تفسیر اثنا عشری در مورد کلمه “تُوَقِّرُوهُ” چنین میگوید: «بزرگ داريد فرمان او را، يعنى اطاعت امر او را نمائيد و عظمت درباره اوامر و نواهى او قائل شويد»(حسینی شاهعبدالعظیمی، 1363،ج12،ص148).
همانطور که میبینیم در تفاسیر این آیه، خداوند به افراد با ایمان دستور بزرگداشت و تعظیم خود و پیامبرش (چرا که بزرگداشت پیامبر (ص) و اطاعت از ایشان به معنای بزرگداشت و اطاعت خداوند است) را داده است. این آیه مبنای توصیه امام (ع) به حارثهمدانی است، که مکارم شیرازی در توضیح این فراز میگوید: «منظور از بزرگداشت و تعظیم پروردگار این است که هم در سخن گفتن درباره پروردگار، رعایت ادب کند و هم در عمل، او را همه جا حاضر و ناظر بداند و قدمی بر خلاف رضای او بر ندارد»(مکارمشیرازی، 1389،ج11،صص357-358).
در محاورات روزمره، معمولاً سوگند برای تأکید خبر، اصرار یا رفع تردید به کار میرود. نکته دیگر آن که در سوگندهای معمول در عرف، قسم یاد کردن به چیزهایی است که در نظر آنها بسیار محترم یا عزیزند و در تمام آنها خوف مؤاخذه یا صدمه در صورت دروغگویی است(محمدیان، بیتا، صص110-111).
بحث در اینجا، قسم به خداوندمتعال است، چون نام خداوند برای مردم محترم و عزیز است، هرچند به لحاظ شرعی سوگند به خداوند اشکالی ندارد، امّا باید این مسأله را در نظر داشت که قسم خوردن به نام پروردگار در صورتی اشکال ندارد که حق باشد. در واقع قسم خوردن دروغ و بیهوده به نام پروردگار نوعی جسارت به مقام حضرت احدیت است، چرا که نام عظیم خداوند را باید بزرگ و محترم داشت و آن را در معرض سوگندهای دروغ و بیهوده قرار نداد.
خداوند در قرآن به دو نوع سوگند اشاره كرده است، نوع اول قَسَمهاى لغو است كه هيچگونه اثرى ندارد و نبايد به آن اعتنا كرد، اين نوع قَسَمها آنهايى است كه مردم بدون توجه، تكيه كلام خود قرار مى‏دهند و به آن عادت كرده‏اند و در هر كارى” لا و اللَّه” (نه به خدا قسم …) يا ” بلى و اللَّه” (آرى به خدا سوگند …) مى‏گويند، اين نوع قَسَمها را قَسَم لغو مى‏نامند؛ زيرا لغو در لغت به تمام كارها و سخنانى گفته مى‏شود كه داراى هدف مشخصى نيست، يا از روى اراده و تصميم سر نمى‏زند. بنابراين سوگندهايى كه انسان در حال غضب (در صورتى كه غضب سبب بيرون رفتن از حال عادى شود) ياد مى‏كند، جزء قَسَمهاى لغو است وخداوند مؤاخذه‏اى بر اين گونه قَسَمها نمى‏كند و نبايد به آن ترتيب اثر داد (هر چند انسان بايد خود را چنان تربيت كند كه اين گونه سوگندها را نيز كنار بگذارد)، به هر حال اين گونه قَسَمها واجب العمل نيست و مخالفت آن كفاره ندارد. زيرا از روى اراده و تصميم نيست.
نوع دوم سوگندهايى است كه از روى اراده و تصميم انجام مى‏گيرد و به تعبير قرآن، قلب انسان آن را كسب مى‏كند، اين گونه قَسَم معتبر است و بايد به آن پايبند بود، و مخالفت با آن، هم گناه دارد و هم موجب كفاره مى‏شود (مکارمشیرازی، 1374،صص147-148).
خداوند در قرآن از قَسَم دروغ به نام خودش نهی کرده است. یکی از آیات نهی از قسم دروغ به نام پروردگار آیهی 224 سوره بقره است.
﴿وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ؛ خدا را در معرض سوگندهاى خود قرار ندهيد! براى اينكه نيكى كنيد، و تقوا پيشه سازيد، و در ميان مردم اصلاح كنيد (سوگند ياد ننماييد)! و خداوند شنوا و داناست﴾
«معناى آيه شريفه (و خدا داناتر است) اين است كه خدا را معرضى كه هدف سوگندهايتان شود قرار میدهيد، آن هم سوگند به اينكه ديگر نيكى نكنيد، تقوا به خرج ندهيد و بين مردم اصلاح نكنيد، براى اينكه خداى سبحان راضى نيست كه نامش را وسيله‏اى قرار دهيد براى امتناع از آنچه كه بدان أمر كرده؛ چون خدا به نيكى و تقوا و اصلاح امر فرموده است. و نيز ممكن است كلمه”عرضه” به معناى”چيزى كه عرضه بر آن بسيار است” بوده باشد، آن وقت آيه شريفه، نهى از زياد سوگند خوردن به خداى سبحان خواهد بود، و چنين معنا خواهد داد كه بسيار به خدا سوگند نخوريد، كه اگر چنين كنيد، باعث مى‏شود كه ديگر موفق به نيكى و تقوا و اصلاح بين مردم نشويد؛ چون كسى كه بسيار به خدا سوگند مى‏خورد، نام خدا ديگر در نظرش عظيم نمى‏ماند و سوگند به او را عملى سبك مى‏شمارد؛ چون هر عملى كه تكرار شد از اهميت مى‏افتد و چنين كسى از دروغ هم پروا نمى‏كند و دروغ هم بسيار خواهد گفت»(طباطبایی،1374،ج2، ص333).
البته ذکر این نکته ضروری به نظر میرسد که بزرگ داشتن نام خدا و بیهوده به دروغ قسم نخوردن به نام او وقتی مطرح است که این عمل از روی اختیار باشد، ولی وقتی کسانی از روی عادت این کار را انجام میدهند، هرچند کارشان اشتباه است، اما طبق آیهی 225 سوره بقره بازخواست نخواهند شد. نتیجه این که انسان باید توجه داشته باشد که با اختیار، به دروغ یا بیهوده به نام پروردگارش قسم یاد نکند؛ چرا که این کار نوعی بیاحترامی به نام خدا است. این فراز از نامه امام (ع) به همین مسأله اشاره دارد.
مکارم شیرازی درباره مبنا بودن این آیه برای سخن حضرت علی(ع) میگوید: «اشاره به اینکه بعضی برای ترک نیکی به مردم و اصلاح در میان آنها سوگند یاد میکردند و آن را مانع از کار خیر میپنداشتند و در واقع قَسَمی به ناحق میخوردند که قرآن آنها را از آن بازداشته است. سخن امام(ع) در اینجا ناظر به آن و امثال آن است»(مکارمشیرازی، 1374،ج11،ص334).
مغنیه در شرح این فراز چنین میگوید: «نام خدا را به عنوان گواه یا در هنگام سوگند و در عبادات و… به بزرگی یاد کن و با نام او از دروغ و بدی دوری گزین»(مغنیه،1387،ج5، ص598).
3-1-3-تمسّک به قرآن و عمل به احکام آن:حضرت علی(ع) نیز در ابتدای نامهی خویش به حارثهمدانی به این امر مهم صریحاً امر فرمودهاند که به قرآن تمسّک کن، از آن پند پذیر و از احکام آن اطاعت کن :
(وَ تَمَسَّكْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ اسنْتَصِحْهُ – وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ؛ به ريسمان قرآن چنگ زن، و از آن نصيحت پذير، حلالش را حلال، و حرامش را حرام بشمار).
معنای فارسی اعتصام، همان چنگ زدن است یعنی آنگاه که انسان به چیزی میچسبد و به آن چنگ میزند، این حالت را اعتصام میگویند. البته گاهی به جای اعتصام، تمسک به کار میرود که همان مفهوم اعتصام را دارد. وقتی در قرآن خداوند امر میفرماید که به قرآن چنگ بزنید، معنایش این است که شما در یک موقعیت خطرناک و در معرض هلاکت قرار گرفتهاید و در حال سقوط هستید. اگر میخواهید که از این موقعیت نجات پیدا کنید، به چیز محکمی که وسیله نجات شماست چنگ بزنید که اگر این کار را نکنید، سقوط خواهید کرد(شیروانی، 1386،صص34-35).
در اینجا منظور از این ریسمان محکم، قرآن است که هیچوقت از هم گسسته نمیشود و تمسّک و چنگزدن به آن باعث خوشبختی و سعادت است. قرآن، کتاب آسمانی مسلمانان است که از طریق وحی بر انسانها توسط خداوند نازل شده است. این کتاب مقدس دارای خیر و برکت بسیاری است؛ به طوری که گفته شدهاست: «قرآن نسخهی حیاتبخشی است برای آنها که میخواهند با جهل و کبر و غرور و حسد و نفاق، به مبارزه برخیزند.
قرآن، نسخهی شفابخشی است برای برطرف ساختن ضعفها و زبونیها و ترسهای بیدلیل، اختلافها و پراکندگی‏ها. قرآن، نسخهی شفابخشی است، برای دنیایی که آتش جهنّم در هر سوی آن افروخته است؛ و سرانجام قرآن، نسخهی شفابخشی است برای آنها که پردههای ظلمانی شهوات آنها را از رسیدن به قرب پروردگار مانع شده است»(مکارم شیرازی،1383، ص38).
بنابراین نتیجه میگیریم که تمسک به این کتاب بزرگ و پر برکت و عمل به احکام آن موجبات سعادت دنیوی و اخروی انسان فراهم میکند و از او در تنگناهای زندگی و آخرت دستگیری کرده و یاریش میدهد.مکارم شیرازی در شرح این قسمت چنین نوشته است: «در واقع امام(ع) نخست، توصیهای کلی درباره تمسّک به قرآن فرموده و سپس آن را شرح میدهد: اول اینکه گوش جان به نصایح قرآن بسپارد و اندرزهایش را استخراج کرده و به آن عمل کند، دوم اینکه حلال و حرامش را به رسمیت بشناسد، یعنی به آن عمل کند و هرگز از آن منحرف نشود»(مکارم شیرازی،1389،ج11،ص335).
ابن میثم میافزاید: «کلمه الحبل (ریسمان) استعاره است. همانطور که قبلاً گذشت، مقصود آن است که باید مطابق قرآن عمل کرد. از قرآن پند بگیر: یعنی او را به گونهای پند دهنده خود بداند و فرمان و نظر او را بپذیرد، زیرا او راهنمای به حق و به راه راست است. حلال قرآن را حلال و حرامش را حرام شمارد: توضیح آن که هر چه در قرآن از حلال و حرام وجود دارد باور داشته باشد که حلال و حرام است و پایبند بدین عقیده باشد و بدان عمل کند»(بحرانی،1388،ج7،صص578-577).
آیات زیادی در این زمینه وجود دارد که برای نمونه به آیه174و 175سورهی آلعمران میتوان اشاره کرد:
﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبيناً * فَأَمَّا الَّذينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ في‏ رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ يَهْديهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقيماً؛ اى مردم! دليل روشن از طرف پروردگارتان براى شما آمد و نور آشكارى به سوى شما نازل كرديم. امّا آنها كه به خدا ايمان آوردند و به (آن كتاب آسمانى) چنگ زدند، به زودى همه را در رحمت و فضل خود، وارد خواهد ساخت و در راه راستى، به سوى خودش هدايت مى‏كند﴾
«منظور از برهان، پيامبر عاليقدر اسلام است. پس معلوم ميشود: پيغمبر اسلام،(ص) آنطور كه بايد و شايد حق و باطل را براى جهانيان واضح نموده است و فرداى قيامت، احدى از افراد عاقل، كوچكترين عذر موجه و بهانه‏اى نخواهد داشت. منظور از جمله: (وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً) كه ترجمه شد، قرآن مجيد ميباشد. در اين جمله يك تشبيه عجيب و لطيفى شده است. زيرا همانطور كه انسان در شب تاريك، بدون نور و روشنائى نميتواند آن راهى را كه نرفته بپيمايد و به مقصد برسد، همانطور هم راه ظلمانى و دور عالم آخرت را كه انسان طى نكرده، نميتواند بدون قرآن كه بهترين نور و راهنماى بشر است، طى كند»(نجفی خمینی، 1398،ج4،ص83).
در این قسمت امام علی (ع) به حارثهمدانی ،کارگزارخود، دستور میدهد که به کتاب آسمانی، متمسک شود و از آن نصیحت پذیرد و منظور حضرت علی (ع)، عمل به تمامی احکام آن است؛ چرا که اولاً، این یک دستور الهی است؛ ثانیاً، لازمه هدایت به راه مستقیم تمسک به قرآن است.
3-1-4-عبرت گرفتن از زندگی گذشتگان در قرآن:از مصادیق مهم علم حاکم، شناخت تاریخ گذشتهی دولتها، عملکرد آنها و الگو و عبرتگیری از آنها میباشد. در این مورد امام(ع) به حارثهمدانی فرماندار خود میفرماید: «وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا لِمَا بَقِيَ مِنْهَا فَإِنَّ بَعْضَهَا يُشْبِهُ بَعْضاًوَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ كُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ؛ حقی را که در زندگی گذشتگان بود، تصدیق کن و از حوادث گذشتهی تاریخ برای آینده، عبرت بگیر که حوادث روزگار با یکدیگر همانند بوده و پایان دنیا به آغازش میپیوندد و همهی آن رفتنی است».
از ویژگیهای مهم برای زمامداری در هر مرتبهای، علم و دانشِ لازم آن مرتبه است. در اندیشهی سیاسی امام علی (ع) اگر کار به شخص ناآگاه سپرده شود، جامعه به گمراهی کشیده میشود. چنانکه میفرماید: «و شما خوب میدانید که نه جایز است، بخیل بر ناموس و جان و غنیمتها و احکام مسلمانان ولایت یابد و امانت آنان را عهده دار شود تا در مالهای آنها حریص گردد و نه نادان تا به نادانی خویش مسلمانان را به گمراهی برد»(شریف رضی،ن53، 1387،ص590). بنابراین اگر حاکم، علم کافی برای اداره حکومت نداشته باشد، باعث انحراف و نابودی جامعه میگردد.
همچنین حضرت در نامه به مالکاشتر، لزوم عبرتگیری از حکومتهای گذشته را یادآور میشود و میفرماید: «آنچه بر تو لازم است، آن است که حکومتهای دادگستر پیشین، سنتهای باارزش گذشتگان، روشهای پسندیدهی رفتگان و آثار پیامبر (ص) و واجباتی که در کتاب خدا است را همواره به یادآوری و به آنچه ما عمل کردهایم، پیروی کنی»(همان،591).
بنابراین امام (ع) یکی از مصادیق علم حاکم، را شناخت کامل تاریخِ حکومتها و اقوام گذشته میداند.
با مطالعه منابع دینی و روایی و همچنین بررسی گفتههای جامعهشناسان و مردمشناسان، معلوم میشود که سیر حرکت امتها در طول تاریخ، نظیر هم و یکسان است. در حقیقت، نوعی مشابهت و اشتراک در امور و پدیده‏های اجتماعی در طول تاریخ بشر مشهود است؛ به این معنا که انسانها در طول حیاتشان، صرفنظر از تعلقات طبیعی، جغرافیایی، وابستگیهای نژادی، ملیتی و همچنین صرف نظر از انتساب به زمان و عصر خاصی، مسیر مشترکی طی میکنند . از این نظر، شباهت و تکرر وجه مشخصهی رفتار عمومی و نوعی بشر در تمام اعصار و جوامع می باشد(گروه محققین،1375،ص198).
آثار و نتایجی که بر قبول (و یا احیاناً انکار) اشتراک جوامع در قوانین جامعهشناختی مترتب می شود، از اهمیت فراوانی برخوردار است. قبول و اعتقاد به اشتراک جوامع، در این سلسله قوانین بدین معناست که جامعههای متعدد شبیه افراد یک نوع واحدند; یعنی هویت، ذات و مقومات یکسان دارند. از این رو، میتوان فرهنگها و نظامهای ارزشی گوناگون را با یکدیگر مقایسه کرد، البته با توجه به این نکته که نباید وجود قوانین مشترک بین انسانها را دستاویز انکار تفاوتهایی کرد که مسلماً در بین گروهها و اقشار جامعهها وجود دارد. در نتیجه، گروه‏ها یا قشرهای اجتماعی و نیز جوامع گوناگون علیرغم اختلافات تکوینی که با یکدیگر دارند، از وجوه اشتراک و تشابه تکوینی خالی نیستند.
این وجوه اشتراک همپایهی قوانین تکوینی جامعهشناختی مشترک می‏شوند و هم منشأ قوانین تشریعیاخلاقی و حقوقی مشترک(مصباح،1368،ص145). این نتایج، از آیاتشریفهی قرآنی هم استنتاج میشود، آنجا که حکمت نقل سرگذشت اقوام، عبرت آیندگان شدهاست(یوسف/11) و هم آنجا که دعوت به سیر در زمین میکند(آل‏عمران/137؛ انعام/11).
در فرهنگ اسلامی ما عبرت گرفتن از گذشته، توصیه و سفارشی است که همواره مورد توجه قرار گرفته است. بدیهی است که عبرت گرفتن دگرگونی و تحول مثبتی است که با مشاهده یا شنیدن رخدادی در گذشته یا حال، در روح انسان به وجود میآید و انسان را از حالی به حال دیگر منتقل می‏کند.(حق‏شناس،1383،ص214). شناخت و بررسی سرگذشت زندگی پیشینیان، انسان را به حدی از دانش و آگاهی میرساند که اگر چه عمر آن‏ها را نداشته، گویا با آنها زندگی کرده. بلکه از اول تا آخر با آنها بوده، و از این دانش در ساختن زندگی خود به خوبی میتواند بهره مند شود(قاسمیمنفرد، 1389،ص152).
امام علی (ع) در این باره در بخشی از وصیت خود به امام حسن مجتبی (ع) میفرماید: «بر پایه رویدادهای تاریخی گذشته، در مورد آینده استدلال کن» (سید رضی،1387،ص543). یا در خطبهای دیگر حضرت به این نکته اشاره دارد که: «ای بندگان خدا، بی گمان زمانه آیندگان را می راند; چونان که گذشتگان را راند»(همان، خ156،ص289).باید این مسأله را اعتراف کرد که انسان در طول عمر محدود خود، نمیتواند همه چیز را تجربه کند. علاوه بر این بعضی مسائل ارزش تجربه کردن ندارد و فقط موجبات تلف شدن عمر و گاهی ضرر و زیان غیر قابل جبران و لطمه زدن به روح و جان است.
ابنمیثم دربارهی مسئله عبرتپذیری انسان از دنیا، در شرح خود چنین میگوید: یعنی«امور حقى كه پيش از او بوده است. يعنى جريان گذشتهی روزگاران و حالات پيامبران با امتهايشان كه قرآنكريم نقل كرده است، باور و تصديق كند، تا به خوبى از آن درس عبرت بياموزد. از گذشتهی دنيا براى آينده‏اش عبرت بگيرد و گذشته را اصل و باقيمانده را فرعى از آن بداند و قدر مشترك بين آنها را به عنوان برهانى در نظر بگيرد، يعنى همان دگرگونى و ناپايدارى دنيا، تا درباره فرع، به حكم اصل، به حتمى بودن زوال و ناپايدارى‏اش داورى كند؛ امام (ع) به همين قدر مشترك توجه داده است آنجا كه فرموده: «برخى از دنيا همسان برخى ديگر است و به آنچه كه در فرع هم حتمى است، با اين عبارت هشدار داده است: پايان آن به آغازش پيوسته است و تمامش از بين رفتنى و جدايى پذير است»(بحرانی،1388،ج5،ص371).
مکارمشیرازی در شرح خود اضافه میکند: یعنی آنچه در قرآن دربارهی اقوام گذشته پیش آمده از عوامل پیروزی و شکست و مجازاتهای الهی نسبت به اقوام سرکش و گنهکار را مورد توجه قراردهد و از آنها عبرت بگیرد؛ زیرا هدف قرآن، تاریخ نویسی یا داستان سرایی نبوده، بلکه این بوده که آیندهی مسلمانان را در آیینهی تاریخ گذشتگان به آنان نشان دهد. جمله تصدیق گذشته، در واقع اشاره به تصدیق عملی است. یعنی حقایقی که از احوال گذشتگان و سرنوشت اقوام پیشین به دست میآید را در مورد توجه قرار ده و از آن درس بیاموز و عمل خود را با آن هماهنگ کن. از طرف دیگر اشاره میکند به این واقعیت که حوادث تاریخی و آنچه در دنیا میگذرد، گر چه ظاهراً حوادث جدیدی است؛ اما هر گاه نیک در آن بیاندیشیم، میبینیم نوعی تکرار است و به تعبیر معروف «تاریخ تکرار میشود». اصولی که بر آن حاکم است، یکسان است. مفهوم این جملات این است که اگر انسان اصول کلیدی زندگی بشری و حوادث جهان را با مطالعه در تواریخ پیشین دریابد، میتواند حوادث امروز و آیندهی خود را به طور اجمال کشف کند و در برابر آنها موضع مناسبی بگیرد(مکارمشیرازی،1389،ج5،صص336-335).
عبرت گرفتن از زندگی گذشتگان، موجبات آگاهی و اطلاع انسان، از عوامل مهم پیروزی، شکست، کمال، سقوط و… میشود. عبرت گرفتن باعث میشود انسان به کمک این اطلاعات و آگاهی از تجربیات بدِ آنها، عبرت گرفته آن را تکرار نکند و از تجربیاتِ خوب آن ها به نفع خود بهره گیرد. ولی نکته قابل توجه در مورد این مسأله این است که این داستانها از حقیقت نشأت گرفته و دروغین نیست، به همین دلیل تأثیرات عمیق و پایداری دارد. مجموعه این مباحث، علاوه بر این که زمینهی مناسبی برای بخشهای آینده فراهم میآورد، در عین حال، معلوم میگرداند که به راحتی می توان از تاریخ و جوامع در آن عبرتآموزی کرد و جامعهی آینده را از عوامل مخرب تکرار شونده، مصون داشت و دستکم کسانی یا گروههایی را که در این امر خطیر مسؤولیت دارند، تشخیص داد.
3-1-5-یادمرگ و قیامت:«وَ أَكْثِرْ ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ؛ مرگ و جهان پس از مرگ را فراوان به ياد آور»
از دیگر عوامل مؤثر در حفظ حاکمان از لغزشها، توجه به پیامدهای دنیایی و اخروی اعمال است. هر انسانی اگر واقعاً معتقد به تجسم اعمال و بازگشت نتایج آن در جهانآخرت باشد، به کارهای خلاف و گناه روی نمی آورد؛ زیرا هیچ عاقل و خردمندی با لذتهای زودگذر دنیا زمینهی عذاب سخت ابدی قیامت را فراهم نمیکند. بر اساس فرمانها و توصیههای علی (ع) به زمامداران، توجه به نتایج اعمال، عامل مهمی در مهار و تنظیم رفتار فرمانروایان است. آن حضرت در این زمینه می فرمایند: «ای بندگان خدا، خداوند در روز قیامت از اعمال کوچک، بزرگ، آشکار و پنهان شما، سؤال میکند»(شریفرضی،



قیمت: 10000 تومان